Cách đây chưa lâu, năm 2010, Việt Nam mới chỉ xuất khẩu khoảng 700 ngàn tấn thép, nhưng đến năm 2015, con số này đã lên đến trên 2 triệu tấn thép sang các nước thuộc AEC. So với con số nhập khẩu năm 2010 là 1,2 triệu tấn thép các loại từ các nước ASEAN và năm 2015 con số này giảm xuống còn khoảng 300 nghìn tấn, chủ yếu là nguyên liệu sản xuất, thì có thể khẳng định ngành Thép Việt đã có bước phát triển mạnh mẽ, chuyển từ một nước nhập khẩu thép sang thành một nước xuất khẩu thép. Mà trong đó, ASEAN hiện là thị trường xuất khẩu chính.

Với lượng thép xuất khẩu vào ASEAN chiếm tới hơn 2/3 sản lượng thép xuất, ASEAN đã là một thị trường tiềm năng với ngành thép hơn cả. Thông tin từ Hiệp hội Thép Việt Nam cho thấy, năm 2015, tại thị trường này Việt Nam đã xuất khẩu tổng cộng hơn 2,8 triệu tấn thép các loại. Được biết, hiện nay Campuchia, Indonesia, Thái Lan, Malaysia... là những nước tiêu thụ nhiều nhất các sản phẩm của thép Việt, trong đó Campuchia dẫn đầu với mức nhập khẩu đạt 750 ngàn tấn. Trong số các sản phẩm xuất khẩu sang thị trường AEC, tôn mạ vẫn là mặt hàng chủ lực. Cụ thể, nếu hồi năm 2010 mới chỉ là hơn 200 ngàn tấn tôn mạ sang thị trường ASEAN thì 5 năm sau, con số này đã tăng gấp 4 lần. Tương tự như vậy là thép xây dựng và thép ống.

Với 100% hàng hóa được tự do lưu chuyển, AEC hình thành đã mở ra cơ hội xuất khẩu cho ngành thép với một khu vực thị trường rộng lớn. Bên cạnh đó, AEC cũng đem lại cơ hội thu hút đầu tư nước ngoài, khả năng tiếp cận nguồn lực mới về vốn, nhân lực, công nghệ từ nước ngoài mạnh mẽ hơn cho ngành thép. Ngược lại, về trước mắt cũng như lâu dài, Cộng đồng AEC còn tạo ra sức ép cạnh tranh cho các doanh nghiệp cả về trình độ quản lý, công nghệ, nhân lực, buộc các doanh nghiệp ngành thép phải tự cải tổ, nâng cao năng lực cạnh tranh để có thể tiếp tục phát triển.

Sản phẩm của Tôn Phương Nam bán rất chạy tại thị trường trong nước

Hiệp định khu vực mậu dịch tư do ASEAN (AGITA) ra đời, kể từ năm 2015 Việt Nam đã tiến hành giảm 93% dòng thuế về 0%, chỉ giữ lại 7% số dòng thuế đến năm 2018, trong đó có mặt hàng sắt thép. Đơn cử, phôi thép có thuế suất 5%, các loại tôn mạ có thuế suất từ 3-5%, thép thanh thép cuộn có thuế suất 5% đến năm 2017. Đến năm 2018, tất cả các sản phẩm sắt thép được nhập khẩu vào Việt Nam có xuất xứ từ ASEAN đều được hưởng thuế suất nhập khẩu 0%. Thuận lợi đã nhìn thấy rất rõ bên cạnh đó thách thức cũng rất nhiều.

Đó là những thách thức nào?

Một trong những thách thức lớn nhất của ngành thép trong AEC chính là sức ép cạnh tranh từ hàng hóa các nước ASEAN. Có nhiều điểm tương đồng trong cơ cấu nền kinh tế nên cơ cấu sản phẩm giữa các nước trong khu vực này tương đối giống nhau, do vậy việc mở cửa toàn bộ thị trường ngành thép vào năm 2018 sẽ tạo ra áp lực cạnh tranh rất lớn đối với các doanh nghiệp, nhất là với doanh nghiệp có quy mô nhỏ. Bên cạnh đó, quy tắc xuất xứ cũng chính là rào cản có thể thít chặt và vô hiệu hóa các ưu đãi về thuế quan. Liên quan đến vấn đề này, nếu các doanh nghiệp sử dụng tỷ lệ nguyên liệu nhập khẩu từ các nước ngoại khối quá nhiều thì khả năng sẽ không đảm bảo được quy tắc về xuất xứ, buộc các doanh nghiệp phải cân nhắc, tính toán kỹ trong sử dụng nguồn nguyên liệu cho sản xuất.

Tương tự như vậy, những hàng rào về hành chính, kỹ thuật trong AEC cũng sẽ là những trở ngại lớn đối với sản phẩm thép trong xuất khẩu, buộc các doanh nghiệp phải vượt qua được rào cản hành chính của các nước và phải nâng cao chất lượng sản phẩm theo chuẩn quốc tế, quốc gia.

Nhưng những thách thức đáng sợ và lo ngại lớn hơn cả mà đã trở thành nỗi ám ảnh của doanh nghiệp thép là phòng vệ thương mại. Mặc dù đây là chuyện đã và đang rất thường xuyên xảy ra đối với một ngành mà xuất khẩu chiếm phần lớn như vậy song phòng vệ thương mại vẫn là điểm yếu của doanh nghiệp. Những yếu kém này sẽ là cản trở không nhỏ đối với thép xuất khẩu của Việt Nam vào thị trường này. Trên thực tế, trong thời gian qua, đặc biệt là năm 2015, các sản phẩm tôn, thép của Việt Nam liên tục phải chống chọi với nhiều vụ kiện phòng vệ thương mại đến từ các quốc gia trong khối ASEAN như Malaysia, Thái Lan... Những sự việc này đã ảnh hưởng mạnh tới lượng thép xuất khẩu. Cụ thể năm 2015, ngay tại thị trường truyền thống này, lượng thép xuất khẩu của Việt Nam đã bị giảm khoảng 4% về lượng và khoảng 16,7% về giá trị xuất khẩu.

Sản phẩm thép tấm lá của Công ty TNHH MTV Thép Tấm lá Phú Mỹ - VNSTEEL

Liên quan đến vấn đề này, ông Nguyễn Văn Sưa, Phó Chủ tịch Hiệp hội Thép Việt Nam cho rằng, tranh tụng phòng vệ thương mại trong quan hệ kinh tế quốc tế là việc bình thường, do đó các doanh nghiệp ngành thép cần nâng cao hiểu biết của mình để đối phó với những việc tương tự và biện pháp tốt nhất là phải hợp tác với các cơ quan điều tra để giảm thiểu thiệt hại cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, đây là một việc khó, thách thức lớn bởi tuy đã hình thành Cộng đồng AEC nhưng theo nhiều chuyên gia đánh giá thì AEC vẫn gần như là một cộng đồng kinh tế lỏng lẻo và mờ, không hình thành được các cơ chế, các hiệp định khung, đặc biệt là vấn đề hình thành các cam kết.

Cơ hội và thách thức chia đều cho các doanh nghiệp thép Việt tại AEC.