Kế toán doanh thu trong chuỗi siêu thị bán lẻ tại Việt Nam

TÓM TẮT:

Hiện nay, thị trường bán lẻ tại Việt Nam tăng trưởng ngày càng nhanh và sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt, việc hoàn thiện công tác kế toán doanh thu đóng vai trò quan trọng đối với các chuỗi siêu thị bán lẻ. Bài viết tập trung phân tích thực trạng công tác kế toán doanh thu tại các siêu thị lớn tại Việt Nam. Từ đó, đề xuất một số giải pháp hoàn thiện kế toán doanh thu, giúp tăng độ chính xác, minh bạch và kịp thời của thông tin doanh thu, góp phần nâng cao hiệu quả quản trị tài chính trong các siêu thị bán lẻ.

TỪ KHÓA: kế toán doanh thu, siêu thị bán lẻ, ERP, POS.

1. Đặt vấn đề

Thị trường bán lẻ tại Việt Nam luôn duy trì đà tăng trưởng cao. Đặc biệt, năm 2024 tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng 9,0% so với năm 2023 (Cục thống kê, 2024) và các chuỗi siêu thị lớn như: WinComerce, Co.opmart, Bách Hóa Xanh,... liên tục mở rộng, yêu cầu về minh bạch và chính xác thông tin tài chính ngày càng trở nên cấp thiết. Kế toán doanh thu giữ vai trò trọng tâm ảnh hưởng trực tiếp đến quản trị dòng tiền, báo cáo tài chính và hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp (DN) bán lẻ. Mặt khác, do đặc thù hoạt động của các siêu thị bán lẻ và sự phát triển của thương mại điện tử, bán hàng đa kênh, thanh toán số làm gia tăng các sai lệch dữ liệu, khó khăn trong đối soát doanh thu online dẫn đến ghi nhận doanh thu trở nên phức tạp. Vì vậy, việc nghiên cứu về kế toán doanh thu trong chuỗi siêu thị bán lẻ tại Việt Nam là cần thiết nhằm đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế và đề xuất giải pháp phù hợp trong bối cảnh chuyển đổi số.

2. Khái quát về kế toán doanh thu trong chuỗi siêu thị bán lẻ

2.1. Khái quát về kế toán doanh thu

Theo Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 14 (VAS 14), doanh thu được xác định là toàn bộ lợi ích kinh tế mà DN thu được trong kỳ kế toán từ hoạt động bán hàng và cung cấp dịch vụ. Tuy nhiên, trong các chuỗi siêu thị có hàng nghìn mặt hàng và giao dịch diễn ra liên tục, ngoài doanh thu từ bán hàng hóa, các siêu thị còn phát sinh nhiều loại doanh thu khác như doanh thu dịch vụ giao hàng, hỗ trợ từ nhà cung cấp, từ phí trưng bày, thương mại điện tử… Điều này làm cho bản chất doanh thu trong ngành bán lẻ trở nên đa dạng, đòi hỏi kế toán phải nhận diện và phân loại một cách chính xác nhằm đảm bảo tính minh bạch và phù hợp với quy định pháp luật.

2.2. Đặc điểm hoạt động của chuỗi siêu thị bán lẻ ảnh hưởng đến kế toán doanh thu

Trong mô hình kinh doanh bán lẻ hiện nay, các chuỗi siêu thị sở hữu những đặc điểm hoạt động riêng biệt, tạo ra những yêu cầu và thách thức đặc thù đối với công tác kế toán doanh thu:

- Sự đa dạng của phương thức thanh toán, dẫn đến sự phức tạp trong đối chiếu và ghi nhận. Nếu trước đây doanh thu chủ yếu thu bằng tiền mặt hoặc thẻ ngân hàng, thì hiện nay, các siêu thị phải xử lý hàng loạt hình thức như: QR code, ví điện tử (MoMo, ZaloPay, ShopeePay), thẻ thành viên, voucher... Mỗi phương thức đều có quy trình đối soát riêng, thời gian chuyển tiền khác nhau và yêu cầu kế toán phải phân loại đúng ngay từ dữ liệu POS (Point of Sale).  Theo báo cáo của Bộ Công Thương, năm 2025 quy mô thị trường bán lẻ trực tuyến ước đạt khoảng 32 tỷ USD, chiếm khoảng 12% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng cả nước, trong đó riêng bán lẻ hàng hóa trực tuyến đạt 22,5 tỷ USD (Bộ công thương, 2025). Việc ví điện tử thanh toán theo chu kỳ 1-2 ngày khiến doanh thu ghi nhận trên POS thường lệch so với số tiền thực nhận trong ngân hàng, buộc kế toán phải thực hiện đối soát thủ công hằng ngày để đảm bảo thông tin chính xác.

- Mô hình bán hàng đa kênh (Omni-channel): Không chỉ bán tại cửa hàng, các siêu thị còn bán online qua website, ứng dụng di động, Zalo OA,… Theo Công ty cổ phần Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (2025), thị trường bán lẻ năm 2025 qua kênh truyền thống 55%, kênh hiện đại 33% và thương mại điện tử 12%. Tuy nhiên, mỗi nền tảng bán hàng lại có chính sách thanh toán, phí dịch vụ và thời gian chuyển tiền khác nhau khiến kế toán phải phân tách doanh thu theo kênh, xử lý các khoản phí nền tảng, hoàn tiền và hàng trả theo từng mô hình vận hành.

- Tính phức tạp của các chương trình khuyến mãi - giảm giá, siêu thị bán lẻ triển khai hàng trăm chương trình khuyến mãi mỗi ngày, với nhiều hình thức như giảm giá trực tiếp, mua 1 tặng 1, giảm giá thành viên… Mỗi hình thức lại kéo theo cách ghi nhận doanh thu và phân bổ chiết khấu khác nhau. Thực tế cho thấy, nhiều siêu thị gặp khó khăn trong việc tách bạch giảm giá do siêu thị tự chi và giảm giá do nhà cung cấp hỗ trợ. Chẳng hạn, khi siêu thị Co.opmart triển khai chương trình “Giá sốc cuối tuần”, có mặt hàng siêu thị tự giảm, có mặt hàng nhà cung cấp hỗ trợ 100%, có mặt hàng áp dụng cả hai. Việc phân loại không chính xác sẽ dẫn đến sai lệch doanh thu thuần và ảnh hưởng đến nghĩa vụ thuế.

- Số lượng hàng hóa khổng lồ và thay đổi giá liên tục. Siêu thị có thể kinh doanh từ 5.000 đến hơn 30.000 mặt hàng, giá bán được cập nhật hàng ngày theo biến động thị trường hoặc chính sách của nhà cung cấp. Việc không cập nhật giá kịp thời dẫn đến sai lệch doanh thu ngay trong ngày.

- Sự tích hợp giữa hệ thống POS, ERP, kho và ngân hàng chưa đồng bộ ở nhiều siêu thị. Dữ liệu bán hàng được sinh ra trước tiên ở POS, nhưng để ghi nhận vào hệ thống kế toán phải được đồng bộ với hệ thống ERP (Enterprise Resource Planning) và sau đó đối chiếu với kho và ngân hàng. Sai lệch thường xuất hiện ở các điểm như sai giá bán, lỗi mã hàng, hệ thống cập nhật chậm dẫn tới lệch doanh thu theo ca, tình trạng nhân viên nhập sai mã khuyến mãi, hoặc ERP ghi nhận giảm giá không trùng với POS. Tại một cửa hàng Bách Hóa Xanh có thể phát sinh khoảng 1.500-3.000 giao dịch/ngày; với chuỗi 1.770 cửa hàng (Công ty Cổ phần Đầu tư Thế giới Di động, 2024), khối lượng dữ liệu cần xử lý mỗi ngày có thể lên đến hơn 1 triệu giao dịch.

3. Kết quả nghiên cứu

Công tác kế toán doanh thu trong các chuỗi siêu thị bán lẻ tại Việt Nam đã có những bước phát triển rõ rệt trong 5 năm gần đây, chứng kiến sự mở rộng nhanh chóng của chuỗi các siêu thị lớn với tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ ước đạt 269 tỷ USD, tăng 9% so với năm 2024 (Bộ Công Thương, 2025). Đa số các chuỗi siêu thị lớn tại Việt Nam đã triển khai hệ thống ERP hoặc phần mềm kế toán tích hợp giúp tự động hóa công tác ghi nhận doanh thu và đối soát giao dịch. Nhờ khả năng cập nhật theo thời gian thực, doanh thu mỗi điểm bán, mỗi ca làm việc đều được ghi nhận và tổng hợp tự động.

Hệ thống POS tại siêu thị ngày càng hiện đại và kết nối trực tiếp với cổng thanh toán ngân hàng, ví điện tử và phần mềm kế toán. Việc thanh toán qua mã QR giúp doanh thu được xác nhận ngay lập tức trên hệ thống, giảm đáng kể sai sót trong quá trình nộp tiền mặt cuối ngày.

Hầu hết siêu thị đã xuất hóa đơn điện tử ngay tại quầy POS, giảm thời gian lưu trữ chứng từ và hạn chế chênh lệch giữa giá bán, chiết khấu và doanh thu thực nhận, giúp công tác kế toán doanh thu ngày càng minh bạch, tự động và chuẩn hóa hơn so với trước đây.

Mặc dù có nhiều tiến bộ, công tác kế toán doanh thu trong siêu thị vẫn còn nhiều hạn chế cụ thể:

Một là, tình trạng sai lệch dữ liệu giữa hệ thống POS - kho - ERP vẫn diễn ra phổ biến, đặc biệt tại các siêu thị mini hoặc cửa hàng mở mới, chủ yếu do lỗi mạng, lỗi phần mềm hoặc thao tác của nhân viên. Chỉ một lỗi nhỏ như vậy, nếu xảy ra ở hàng trăm cửa hàng cùng lúc trong giờ cao điểm, có thể tạo ra chênh lệch vài trăm triệu đồng/tháng trong báo cáo doanh thu.

Hai là, việc ghi nhận doanh thu khuyến mãi và hàng tặng kèm đang là vấn đề phức tạp. Các chương trình khuyến mãi thường có sự tham gia của cả siêu thị và nhà cung cấp, tuy nhiên việc phân định trách nhiệm tài chính lại không rõ ràng. Nhiều siêu thị nhỏ không có phần mềm phân bổ tự động và thường ghi nhận sai tài khoản, dẫn tới doanh thu thuần không phản ánh đúng thực tế.

Ba là, doanh thu qua ví điện tử và cổng thanh toán thường bị chậm đối soát. Ví dụ, MoMo, ZaloPay, ShopeePay có thời gian chuyển tiền về tài khoản DN từ 1-3 ngày; điều này dẫn đến chênh lệch tạm thời giữa báo cáo doanh thu POS và sổ phụ ngân hàng. Ngoài ra, có những trường hợp khách hàng hoàn tiền qua ví điện tử nhưng POS lại không tự động trừ doanh thu; kế toán phải kiểm tra thủ công các đơn hoàn, gây tốn nhân lực.

Bốn là, doanh thu online ngày càng tăng nhưng hệ thống ghi nhận chưa đồng bộ. Các siêu thị bán qua website riêng, ứng dụng di động hoặc các sàn thương mại điện tử như Shopee, Lazada. Tuy nhiên, dữ liệu từ các kênh này thường nhập về ERP theo từng lô cuối ngày, không theo thời gian thực.

Năm là, khó kiểm soát hoàn tiền và đổi trả, do số lượng đơn lớn và quy trình phức tạp. Mỗi đơn hoàn yêu cầu kiểm tra lại hóa đơn, lý do hoàn, xác thực hàng hóa và thực hiện bút toán điều chỉnh.

Sáu là, vấn đề nhân lực kế toán cũng ảnh hưởng lớn đến thực trạng. Nhiều chuỗi siêu thị mở rộng nhanh, tuyển dụng kế toán vận hành mới nhưng không đào tạo đồng đều. Điều này khiến phòng kế toán tổng hợp phải rà soát thủ công hàng nghìn bút toán mỗi tháng.

4. Giải pháp hoàn thiện kế toán doanh thu trong chuỗi siêu thị bán lẻ tại Việt Nam

Để nâng hoàn thiện kế toán doanh thu trong chuỗi siêu thị bán lẻ tại Việt Nam cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp:

Thứ nhất, đầu tư hoàn thiện hệ thống ERP tích hợp đa nền tảng kết hợp ứng dụng AI trong đối soát doanh thu sẽ giúp phát hiện sớm các giao dịch bất thường.

Thứ hai, chuẩn hóa cách ghi nhận doanh thu khuyến mãi bằng việc áp dụng các phần mềm quản lý khuyến mãi thống nhất, hệ thống tự động phân loại giảm giá theo nguồn. Điều này, giúp kế toán chỉ việc kiểm tra lại thay vì phải nhập thủ công từng chương trình giảm sai lệch trong ghi nhận doanh thu thuần.

Thứ ba, hoàn thiện quy trình kế toán. Các siêu thị nên áp dụng quy trình xử lý hoàn tiền minh bạch khi khách trả hàng, hệ thống cần tự động trừ doanh thu theo đúng ngày trả hàng thay vì ngày mua hàng. Bên cạnh đó, việc kiểm soát giao dịch ví điện tử cũng cần quy định chặt chẽ hơn để đảm bảo doanh thu trên POS trùng khớp với tiền về ngân hàng.

Thứ tư, nâng cao năng lực của bộ phận kế toán. Các siêu thị nên thường xuyên tổ chức các khóa đào tạo định kỳ cho nhân viên kế toán, kết hợp thực hành trực tiếp tại cửa hàng chất lượng kế toán doanh thu sẽ được nâng cao đáng kể.

5. Kết luận

Kế toán doanh thu giữ vai trò then chốt trong các chuỗi siêu thị bán lẻ tại Việt Nam. Mặc dù đã tăng cường tự động hóa và chuẩn hóa dữ liệu, nhiều siêu thị vẫn gặp khó khăn trong đối soát, ghi nhận khuyến mãi, doanh thu online và hoàn tiền. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp về công nghệ, quy trình và nhân sự sẽ giúp hoàn thiện hệ thống kế toán doanh thu, góp phần nâng cao hiệu quả quản trị, năng lực cạnh tranh và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành bán lẻ Việt Nam.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. Bộ Tài chính (2001), Chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS).

2. Tổng cục Thống kê Việt Nam (2024), Niên giám thống kê Việt Nam, Nhà xuất bản Thống kê, Hà Nội.

3. Bộ Công Thương (2025), Báo cáo thị trường nội địa Việt Nam, Hà Nội.

4. Công ty cổ phần Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (2025). Báo cáo ngành bán lẻ, Hà Nội.

5. Công ty Cổ phần Đầu tư Thế giới Di động (2024). Báo cáo thường niên, TP. Hồ Chí Minh.

6. Công ty Cổ phần Đầu tư Phát triển Sài Gòn Co.op (2024). Báo cáo thường niên, TP. Hồ Chí Minh.

The current practices of revenue accounting in major supermarkets in Vietnam

Master. Tran Thi Luan

Faculty of Accounting and Auditing, University of Economics - Technology for Industries

Abstract:

Vietnam’s retail market is experiencing rapid growth accompanied by increasingly intense competition, making effective revenue accounting a critical factor for retail supermarket chains. This study analyzes the current practices of revenue accounting in major supermarkets in Vietnam, examining their ability to provide accurate, transparent, and timely revenue information. On the basis of this analysis, the study outlines directions for improving revenue accounting systems, with the aim of strengthening financial management efficiency and supporting sustainable development in the retail supermarket sector.

KEYWORDS: revenue accounting, retail supermarket, ERP, POS.

[Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, Số 3 năm 2026]