[eMagazine] Dứa Bản Lầu: Từ cây xóa nghèo đến sản phẩm hàng hóa vùng biên

Từ những nương ngô, sắn cho thu nhập chẳng đáng là bao, người dân Bản Lầu đã tìm thấy một hướng làm ăn mới từ cây dứa. Hơn 20 năm bén rễ trên vùng đất biên cương Lào Cai, dứa giờ phủ xanh hơn 2.000 ha, mang về hàng trăm triệu đồng mỗi năm cho nhiều gia đình. Nhưng khi dứa đã trở thành vùng hàng hóa lớn, câu chuyện không còn là trồng được bao nhiêu, mà là làm sao để quả dứa bán được giá, có đầu ra ổn định và người dân có thể sống lâu dài với cây dứa.

Những ngày vào vụ, trên các triền đồi Bản Lầu, màu xanh của những nương dứa nối tiếp nhau. Xen giữa những hàng lá dài ken dày là những quả dứa đã căng mắt, ngả dần sang màu vàng. Dứa chín được người dân thu hái, tập kết ngay bên nương rồi theo thương lái, doanh nghiệp về các điểm tiêu thụ, nhà máy chế biến.

Mùa dứa cũng là mùa bận rộn nhất của nhiều gia đình nơi đây. Người cắt dứa, người gùi, người chuyển quả ra điểm tập kết. Những chuyến xe nối nhau mang dứa xuống núi.

Ít ai biết rằng trên vùng đất từng chủ yếu trồng ngô, sắn và những loại cây cho hiệu quả kinh tế thấp, cây dứa lại có thể tạo nên một vùng sản xuất hàng hóa quy mô lớn như hôm nay.

Khoảng 20 năm trước, dứa bắt đầu được người dân Bản Lầu đưa vào trồng thử. Hợp đất, hợp khí hậu, cây dứa dần bén rễ trên những triền đồi, từng bước thay thế những cây trồng kém hiệu quả và trở thành một trong những cây trồng chủ lực của địa phương. Từ cây trồng giúp xóa đói, giảm nghèo, dứa hôm nay đã tạo nên một vùng nguyên liệu rộng lớn.

Vụ dứa năm nay, toàn xã Bản Lầu có khoảng 2.020 ha, trong đó 850 ha đang trong giai đoạn thu hoạch, 1.170,3 ha đang phát triển thân lá. Sản lượng đến nay đạt 18.430 tấn, tổng giá trị khoảng 129 tỷ đồng.

Những con số ấy cho thấy quy mô của vùng dứa. Nhưng để thấy cây dứa đã thay đổi cuộc sống người dân ra sao, phải về những thôn mà gần như nhà nào cũng có dứa trên nương.

Ở thôn Cốc Chứ, có 100 hộ dân tham gia trồng dứa trong tổng số 140 hộ dân ở thôn. Bình quân mỗi hộ trồng từ 3-5 vạn gốc, mang lại thu nhập khoảng 200-300 triệu đồng/hộ/năm. Với nhiều gia đình, đó là khoản thu rất khác so với những năm còn chủ yếu trông vào ngô, sắn.

Không chỉ có Cốc Chứ, ở Na Mạ 2, cây dứa cũng đang mang lại nguồn thu đáng kể. Thôn có 136 hộ, nhiều gia đình đã vươn lên khá giả nhờ cây dứa. Gần 70 ha dứa đang cho thu hoạch với năng suất 20-25 tấn/ha. Giá bán hiện dao động 6.000-12.000 đồng/kg.

Từ một cây trồng trên vùng đất khó, dứa đã trở thành nguồn sống của nhiều gia đình. Có thu nhập, người dân có tiền trang trải cuộc sống, có vốn để tiếp tục đầu tư cho nương dứa. Và khi một loại cây có thể giúp người trồng sống được bằng chính mảnh đất của mình, cách người ta nhìn vào mảnh nương cũng khác.

Nhưng dứa càng nhiều thì một nỗi lo khác càng lớn. Hơn 2.000 ha dứa đồng nghĩa với hàng chục nghìn tấn quả cần được đưa ra thị trường. Dứa đến kỳ là phải thu. Quả chín không thể nằm mãi trên nương chờ giá.

Trồng được dứa mới chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là bán cho ai. Đó là bài toán mà Bản Lầu đang cố gắng tính ngay từ đầu vụ, thay vì chờ đến khi những nương dứa đồng loạt chín vàng mới đi tìm người mua.

Theo ông Giang Trung Dũng, Chủ tịch UBND xã Bản Lầu, địa phương thường xuyên theo dõi tình hình sản xuất, tiêu thụ dứa trên địa bàn và làm việc với các nhà máy chế biến để tìm đầu ra cho sản phẩm.

Điểm đáng chú ý là mối liên kết giữa người trồng và doanh nghiệp được tính đến ngay từ khi bắt đầu sản xuất. Khi người dân xuống giống, doanh nghiệp và nhà máy chế biến được khuyến khích tham gia liên kết, ký hợp đồng bao tiêu sản phẩm. Cách làm nghe khá đơn giản nhưng lại giải quyết một trong những nỗi lo lớn nhất của người làm nông.

Nếu biết trước sản phẩm có thể bán cho ai, người trồng có cơ sở tính toán mình nên đầu tư bao nhiêu, trồng bao nhiêu và hiệu quả có thể đạt được thế nào. Người dân cũng bớt cảnh cứ thấy năm nay dứa được giá là năm sau lại mở rộng diện tích theo phong trào.

Ở phía ngược lại, doanh nghiệp biết vùng nguyên liệu ở đâu, sản lượng ra sao để chủ động kế hoạch thu mua và chế biến.

Hiện dứa Bản Lầu được cung cấp cho Công ty Thực phẩm Á Châu, bên cạnh các kênh bán lẻ và thương lái khác. Có nhiều cửa tiêu thụ đồng nghĩa người trồng có thêm lựa chọn khi bước vào mùa thu hoạch.

Tuy nhiên, với vùng nguyên liệu hơn 2.000 ha, từng ấy vẫn chưa đủ. Địa phương cũng nhìn nhận cần tiếp tục mở rộng mạng lưới doanh nghiệp thu mua, chế biến để người trồng không phụ thuộc vào một vài đầu mối. Bởi với nông sản tươi, chỉ cần một mắt xích tiêu thụ gặp khó, sức ép rất nhanh sẽ dồn về phía người sản xuất.

Đó cũng là lý do câu chuyện của dứa Bản Lầu cần đi xa hơn chuyện bán quả tươi. Khi có thêm doanh nghiệp và cơ sở chế biến, quả dứa có thể tiếp tục được gia tăng giá trị sau khi rời nương. Chế biến cũng giúp kéo dài thời gian bảo quản, mở thêm thị trường và giảm áp lực phải bán một lượng lớn dứa trong thời gian ngắn của chính vụ.

Nói một cách giản dị, muốn người dân sống được lâu dài với cây dứa thì nương dứa và thị trường phải đi cùng nhau. Và thị trường ngày nay không chỉ cần nhiều dứa. Thị trường cần quả đẹp, chất lượng đồng đều, an toàn và có thể biết nó được trồng ở đâu, theo cách nào.

Cùng với sự thay đổi trong cách sản xuất của người dân, vai trò của các hợp tác xã cũng ngày càng rõ hơn. HTX Thịnh Phong là một trong những đơn vị phối hợp với các hộ trồng dứa tại Bản Lầu, Lùng Vai tổ chức sản xuất theo hướng an toàn, hướng dẫn người dân tuân thủ quy trình kỹ thuật từ trồng, chăm sóc, sử dụng vật tư nông nghiệp đến thu hoạch. Cơ sở sản xuất của HTX đã được cơ quan quản lý nhà nước cấp Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm. Sự tham gia của HTX đang góp phần đưa sản xuất dứa từ quy mô từng hộ sang hướng liên kết, kiểm soát chất lượng và từng bước chuẩn hóa vùng nguyên liệu, những điều kiện cần thiết để quả dứa Bản Lầu có thể tiếp cận những thị trường rộng hơn.

Bởi vậy, cùng với tìm đầu ra, Bản Lầu đang phải thay đổi cách làm trên chính những nương dứa. Người dân được hướng dẫn kỹ thuật từ khâu trồng, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh đến thu hoạch. Các ngành chức năng tăng cường đưa khoa học - công nghệ vào sản xuất để giảm chi phí đầu vào, hạ giá thành và nâng năng suất, chất lượng quả.

Với người nông dân, những khái niệm ấy cuối cùng đều quy về những chuyện rất cụ thể: giảm được một khoản chi phí thì có thêm một phần lợi nhuận; quả đẹp và đồng đều hơn thì dễ bán; thu hái đúng lúc thì chất lượng tốt hơn.

Gia đình anh Mộc Văn Chương ở thôn Cốc Chứ hiện trồng khoảng 10 vạn gốc dứa, trong đó 5 vạn gốc đã cho thu hoạch, dự kiến doanh thu khoảng 400 triệu đồng.

Theo anh Chương, việc được hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh giúp cây dứa sinh trưởng ổn định, năng suất từng bước được nâng lên.

Ông Giang Trung Dũng, Chủ tịch UBND xã Bản Lầu chia sẻ: “Chúng tôi đặc biệt quan tâm đến tư duy sản xuất của người nông dân, bảo đảm được lợi nhuận, môi trường sinh thái, quả dứa an toàn để xuất khẩu”.

Hai chữ “xuất khẩu” cũng cho thấy cái đích của vùng dứa đang được đặt xa hơn. Muốn đi vào những thị trường có yêu cầu cao, quả dứa không thể chỉ ngon. Từ cách trồng, sử dụng vật tư, chăm sóc, thu hái đến truy xuất nguồn gốc đều phải thay đổi.

Và như thế, con đường đưa quả dứa đi xa thực ra bắt đầu ngay từ cách người dân chăm sóc từng gốc dứa trên nương.

Người dân có thể làm ra quả dứa ngon. Chính quyền địa phương có thể tổ chức lại vùng trồng. Doanh nghiệp có thể tham gia thu mua, chế biến. Nhưng với một vùng nguyên liệu hơn 2.000 ha, câu chuyện cuối cùng vẫn phải quay về thị trường.

Đây chính là lúc ngành Công Thương tham gia vào hành trình nâng giá trị những sản vật của miền núi Lào Cai: kết nối cung - cầu, quảng bá sản phẩm, tìm thêm bạn hàng và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Những năm qua, Sở Công Thương Lào Cai đã phối hợp với các sở, ngành, địa phương tổ chức nhiều hoạt động xúc tiến thương mại dành cho nông sản, sản phẩm OCOP, sản phẩm đặc trưng của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Năm 2023, lần đầu tiên Lào Cai tổ chức hội chợ chuyên biệt giới thiệu sản phẩm, xúc tiến thương mại và thu hút đầu tư vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Hội chợ có 120 gian hàng của các doanh nghiệp, HTX trong và ngoài tỉnh, tạo không gian để các sản phẩm nông nghiệp đặc hữu, OCOP, sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu của địa phương tìm kiếm đối tác và kết nối cung - cầu.

Cũng trong năm 2023, tại Mường Khương, địa bàn gắn với vùng dứa Bản Lầu, UBND huyện phối hợp với Sở Công Thương và Ban Dân tộc tỉnh tổ chức Phiên chợ văn hóa thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm vùng dân tộc thiểu số và miền núi, với 24 gian hàng, trong đó có 16 gian giới thiệu sản phẩm OCOP, sản phẩm đặc trưng của các xã, thị trấn và 8 gian của doanh nghiệp, HTX.

Những hoạt động như vậy có ý nghĩa ở chỗ đưa sản phẩm ra khỏi phạm vi nương, bản để gặp trực tiếp doanh nghiệp và người mua.

Không gian kết nối còn được mở rộng ra cấp vùng. Năm 2024, Bộ Công Thương và UBND tỉnh Lào Cai đồng chủ trì, giao Cục Xúc tiến thương mại và Sở Công Thương Lào Cai phối hợp tổ chức Hội nghị xúc tiến thương mại và phát triển xuất nhập khẩu vùng Trung du, miền núi phía Bắc. Gần 300 đại biểu là đại diện cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hiệp hội và hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài tham dự.

Đằng sau những hội nghị hay phiên chợ ấy là một mục tiêu rất cụ thể: tìm thêm nơi tiêu thụ cho sản phẩm địa phương. Với dứa Bản Lầu, điều này càng cần thiết.

Hàng chục nghìn tấn dứa mỗi vụ không thể chỉ trông vào thương lái hay một vài doanh nghiệp. Vùng nguyên liệu càng lớn thì càng cần nhiều “cửa ra”: thêm doanh nghiệp thu mua, thêm nhà máy chế biến, thêm hệ thống phân phối và xa hơn là những thị trường xuất khẩu.

Bởi vậy, xúc tiến thương mại không nên chỉ được hiểu là mang vài quả dứa tới hội chợ để trưng bày.

Điều người trồng cần hơn sau những cuộc kết nối ấy là có thêm doanh nghiệp tìm về vùng nguyên liệu, thêm hợp đồng thu mua, thêm sản phẩm chế biến và thêm thị trường đủ sức hấp thụ sản lượng ngày càng lớn.

Ở góc độ này, ngành Công Thương chính là một mắt xích nối vùng sản xuất với thị trường. Vai trò ấy càng rõ khi cách bán hàng đang thay đổi. Bên cạnh các hội chợ, kết nối trực tiếp, Lào Cai cũng từng bước thúc đẩy truy xuất nguồn gốc và quảng bá nông sản trên môi trường số, tạo thêm kênh để doanh nghiệp, HTX và cơ sở sản xuất giới thiệu sản phẩm tới người mua.

Khi người dân biết mình trồng cho ai, doanh nghiệp biết nguyên liệu ở đâu và thị trường cần loại sản phẩm nào, người trồng sẽ bớt phải “đánh cược” với mỗi mùa vụ.

Với 2.020 ha dứa, sản lượng đã đạt 18.430 tấn, tổng giá trị khoảng 129 tỷ đồng, Bản Lầu đã có một vùng nguyên liệu đủ lớn. Việc cần làm lúc này không đơn giản là phủ thêm dứa lên những quả đồi mà là làm cho quả dứa đang có giá trị hơn.

Thêm khoa học kỹ thuật để quả tốt hơn. Thêm liên kết để người dân biết đầu ra từ khi xuống giống. Thêm doanh nghiệp để có nhiều cửa tiêu thụ. Thêm chế biến để dứa không chỉ được bán dưới dạng quả tươi. Và thêm những kết nối thị trường để sản phẩm có thể đi xa hơn.

Đó cũng là điểm gặp nhau giữa người trồng dứa, doanh nghiệp và ngành Công Thương: người dân làm ra sản phẩm, doanh nghiệp nâng giá trị sản phẩm, còn thị trường quyết định sản phẩm ấy có thể đi được bao xa.

Hơn 20 năm trước, cây dứa đến Bản Lầu như một cách tìm sinh kế trên vùng đất khó. Hôm nay, khi những nương dứa đã trở thành nguồn sống của nhiều gia đình, câu chuyện bước sang một chặng khác: không chỉ trồng được dứa, mà phải sống tốt và sống lâu dài được với cây dứa.