[eMagazine] Mở đường để chè Shan tuyết Hồng Thái (Tuyên Quang) chinh phục thị trường cao cấp: Ứng dụng chuỗi giá trị sản xuất mới vào sản phẩm truyền thống:

Trên những triền núi cao hơn 1.000 m của Hồng Thái, tỉnh Tuyên Quang, những cây chè Shan tuyết hàng trăm năm tuổi vẫn âm thầm sinh trưởng giữa mây núi. Với người Dao, người Mông nơi đây, cây chè không chỉ là nguồn thu nhập mà còn gắn với đời sống, tập quán và ký ức của cộng đồng. Từ những búp chè được hái thủ công trên cây cổ thụ, người dân Hồng Thái đang từng bước xây dựng thành sản phẩm đặc sản, sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu và hướng tới những thị trường ngoài nước.

Hồng Thái nằm ở độ cao hơn 1.000 m so với mực nước biển, quanh năm khí hậu mát mẻ, nhiều thời điểm mây phủ kín những triền núi. Đất đai giàu dinh dưỡng, điều kiện tự nhiên đặc biệt đã tạo nên môi trường phù hợp để cây chè Shan tuyết sinh trưởng. Nhiều cây chè ở đây đã có tuổi đời hàng trăm năm, trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống của đồng bào Dao, Mông.

Chè Shan tuyết có đặc điểm dễ nhận biết với búp chè lớn, phủ một lớp lông tơ trắng bạc. Khi chế biến đúng cách, cánh chè khô có hương thơm dịu, nước chè màu vàng như mật ong, vị chát nhẹ ban đầu nhưng để lại hậu vị ngọt. Chính những đặc tính tự nhiên ấy tạo nên sự khác biệt của chè Shan tuyết Hồng Thái so với nhiều vùng chè khác.

Nhưng để một sản vật vùng cao trở thành hàng hóa có giá trị không phải là câu chuyện dễ dàng.

Ông Đặng Ngọc Phố, người Dao, Giám đốc HTX Sơn Trà, là một trong những người dành nhiều năm theo đuổi câu chuyện ấy. Khoảng thời gian 2014-2017, khi bắt đầu gây dựng mô hình sản xuất chè, ông gặp không ít khó khăn. Chè làm ra chất lượng chưa ổn định, “cho không ai nhận, bán chẳng ai mua”. Để duy trì sản xuất, ông phải vay mượn tiền, vừa làm vừa tìm cách thay đổi phương thức chế biến.

“Tôi muốn làm ra sản phẩm chè sạch 100% từ cây chè tại địa phương và tôi tin sẽ làm ra loại chè chất lượng được mọi người đón nhận”, ông Phố từng chia sẻ.

Niềm tin ấy được ông biến thành những việc làm cụ thể. Ông tìm đến các vùng chè có truyền thống lâu đời ở Thái Nguyên, Hà Nội để học hỏi kinh nghiệm; mời chuyên gia của Hiệp hội Chè Việt Nam về HTX hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc và thu hái. Trong chế biến, ông tìm cách đưa máy móc vào kiểm soát nhiệt độ, thời gian, thay cho việc phụ thuộc hoàn toàn vào kinh nghiệm thủ công.

Cách làm ấy không có nghĩa là bỏ đi phương thức truyền thống. Ở Hồng Thái, việc thu hái chè Shan tuyết trên những cây cổ thụ vẫn đòi hỏi sự khéo léo của người làm chè. Những chiếc thang gỗ, thang tre được sử dụng để người hái tiếp cận những cành chè cao. Kinh nghiệm nhận biết thời điểm hái, lựa búp, xử lý nguyên liệu vẫn được truyền từ người này sang người khác.

Điều thay đổi là những kinh nghiệm ấy ngày càng được đặt trong một quy trình sản xuất có kiểm soát.

Ông Phố đặc biệt coi trọng việc kiểm tra chất lượng từng mẻ chè. Ông từng chia sẻ: “Mỗi mẻ chè thu hoạch tôi đều kiểm tra kỹ từng búp, thành phẩm làm ra đều phải do chính tay tôi pha uống thử, nước chè phải có màu xanh, hương vị thơm của lá, mà không được pha bất kỳ hợp chất nào tôi mới dám đưa ra thị trường. Làm nghề này như làm dâu trăm họ, mình có ưng thì mọi người mới thuận và quay lại với mình”. Đó cũng là cách một người làm chè vùng cao học cách nghĩ như một người làm thương hiệu.

Thay vì chỉ đưa sản phẩm ra thị trường rồi chờ người mua đánh giá, ông Phố chủ động gửi chè cho bạn bè, người thân dùng thử, lắng nghe nhận xét và theo dõi việc khách hàng có quay lại mua hay không. Những phản hồi ấy được sử dụng để điều chỉnh chất lượng sản phẩm.

Khi sản phẩm dần được thị trường đón nhận, HTX tiếp tục tìm đến chính quyền địa phương để được hỗ trợ về thiết kế bao bì, kiểm nghiệm chất lượng và quảng bá. Từ chỗ sản xuất manh mún, chè Shan tuyết Hồng Thái từng bước có bao bì, nhãn hiệu và câu chuyện riêng.

Đó là bước đầu tiên trong hành trình biến cây chè cổ thành sản phẩm hàng hóa.

Nhằm phát huy tiềm năng, thế mạnh của địa phương và xây dựng thương hiệu cho sản phẩm đặc sản vùng cao, năm 2018, HTX Sơn Trà được thành lập với 8 thành viên. Từ nền tảng sản xuất ban đầu, HTX từng bước mở rộng thành viên và vùng nguyên liệu.

Theo ông Đặng Ngọc Phố, đến nay HTX đã phát triển lên 20 thành viên, quản lý 64 ha chè Shan tuyết tại Hồng Thái, trong đó có 29 ha chè cổ thụ trên 100 năm tuổi. Đây là diện tích có ý nghĩa đặc biệt.

Giai đoạn 2023-2025, HTX tiếp tục trồng mới 10,5 ha chè, từng bước mở rộng vùng nguyên liệu theo hướng hữu cơ, bền vững. HTX đồng thời liên kết thu mua chè búp tươi tại một số địa bàn lân cận như Sơn Phú, Sinh Long, qua đó mở rộng vùng nguyên liệu liên kết lên hơn 130 ha và tạo thêm việc làm, thu nhập cho nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số.

Trong quá trình này, khoa học - kỹ thuật trở thành một phần quan trọng của cách làm chè.

Từ đốn tỉa, tạo tán, chăm sóc, sử dụng phân bón hữu cơ đến phòng trừ sâu bệnh bằng biện pháp sinh học, các công đoạn được kiểm soát chặt chẽ. Mục tiêu không chỉ là nâng năng suất mà còn duy trì chất lượng nguyên liệu, giữ được hương vị tự nhiên vốn có của chè Shan tuyết Hồng Thái.

Năm 2022, vùng nguyên liệu chè Shan tuyết Hồng Thái được cấp chứng nhận Tiêu chuẩn Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam. Một năm sau, vùng chè của HTX đủ điều kiện xuất khẩu sang thị trường EU; cơ sở chế biến được cấp chứng nhận ISO 22000:2018 về hệ thống quản lý an toàn thực phẩm. Những chứng nhận này mở ra một cách tiếp cận mới đối với sản phẩm vùng cao. Nếu trước đây giá trị của chè chủ yếu được quyết định bởi chất lượng cảm quan và uy tín của người làm chè thì nay sản phẩm còn phải đáp ứng những yêu cầu về quy trình, truy xuất, an toàn thực phẩm và tiêu chuẩn thị trường.

HTX Sơn Trà hiện duy trì phương châm “ba không”: không sâu bệnh, không thuốc bảo vệ thực vật, không phân bón hóa học, hướng tới sản phẩm an toàn và hệ sinh thái bền vững. Từ vùng nguyên liệu ấy, HTX đã phát triển bốn sản phẩm đạt chuẩn OCOP 4 sao gồm Chè Shan tuyết 1 tôm 1 lá, Chè Shan tuyết 1 tôm 2 lá, Chè Lộc Trà và Chè túi lọc Shan tuyết. Mới đây, tháng 4/2026, sản phẩm Chè Shan tuyết 1 tôm 1 lá đã đạt chuẩn OCOP 5 sao. Một số sản phẩm đang được thử nghiệm xuất khẩu sang Pháp và Mỹ, hướng tới mục tiêu OCOP 5 sao cấp quốc gia.

Ngay từ năm 2019, chè Shan tuyết Hồng Thái đã được lựa chọn làm quà tặng Thủ tướng Malaysia. Đây là một dấu mốc đáng chú ý với một sản phẩm xuất phát từ vùng núi cao của Na Hang, cho thấy đặc sản địa phương hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm đối ngoại nếu được đầu tư đúng hướng.

Năm 2020, sản phẩm được vinh danh “Thương hiệu Vàng Nông nghiệp Việt Nam” và đạt chứng nhận OCOP 4 sao. Năm 2021, nhãn hiệu “Chè Shan Tuyết Hồng Thái” được đăng ký bảo hộ. Năm 2022, thương hiệu lọt Top 50 Thương hiệu, Nhãn hiệu nổi tiếng Châu Á - Thái Bình Dương. Đến năm 2024, sản phẩm được công nhận là Sản phẩm Công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp khu vực và được đề xuất đánh giá OCOP 5 sao quốc gia. Nhìn vào chuỗi dấu mốc này có thể thấy, xây dựng thương hiệu cho một sản phẩm vùng cao không chỉ là thiết kế một bao bì đẹp hay đưa sản phẩm lên các kênh bán hàng.

Ở khía cạnh này, các chính sách hỗ trợ phát triển sản phẩm xây dựng thương hiệu nông sản, hỗ trợ sản xuất công nghiệp nông thôn và phát triển vùng nguyên liệu đã tạo thêm điều kiện để những sản vật địa phương có cơ hội đi xa hơn.

Tuy nhiên, chính sách chỉ tạo ra một phần điều kiện. Yếu tố quyết định vẫn nằm ở khả năng tổ chức sản xuất của chính chủ thể sản phẩm.

\Đến nay, chè Shan tuyết Hồng Thái đã có tiêu chuẩn hữu cơ, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, nhãn hiệu được bảo hộ vàđang tìm đường vào những thị trường cao cấp hơn.

Với vùng cao, một sản phẩm đặc sản nếu chỉ dừng ở việc được công nhận thì chưa đủ. Điều quan trọng hơn là sản phẩm ấy phải tạo ra thu nhập ổn định, hình thành thị trường và khiến người dân thấy rằng việc bảo vệ cây trồng bản địa có giá trị kinh tế thực sự.

Chè Shan tuyết Hồng Thái có lợi thế ở điểm đó. Cây chè đã tồn tại hàng trăm năm trong tự nhiên, nhưng giờ đây được đặt trong một chuỗi giá trị mới. Người dân không chỉ bán búp chè tươi mà tham gia vào quá trình tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh; HTX không chỉ thu mua nguyên liệu mà tổ chức vùng sản xuất, chế biến, xây dựng thương hiệu và tìm kiếm thị trường.

Đặc biệt, việc phát triển chè gắn với văn hóa cộng đồng tạo ra một hướng đi đáng chú ý. Những cây chè cổ thụ, những triền núi mây phủ, cách người dân hái chè trên những cây cao, cách chế biến và thưởng thức chè đều có thể trở thành một phần của câu chuyện du lịch vùng cao.

Bởi vậy, thương mại hóa giá trị văn hóa không nhất thiết đồng nghĩa với việc biến văn hóa thành một thứ hàng hóa đơn thuần. Nếu được làm đúng cách, thị trường có thể trở thành một động lực để cộng đồng tiếp tục bảo tồn những giá trị vốn có.

Khi cây chè tạo ra thu nhập ổn định, người dân sẽ có thêm động lực bảo vệ vùng nguyên liệu, chăm sóc những cây chè cổ và truyền lại nghề cho thế hệ sau. Giữ nghề, vì thế, không tách rời bài toán sinh kế.

Trong bối cảnh người trẻ ở nhiều vùng nông thôn, miền núi có xu hướng rời quê tìm việc làm, việc giữ được một nghề truyền thống đòi hỏi nghề ấy phải đủ sức nuôi sống người làm. Không thể chỉ kêu gọi bảo tồn nếu sản phẩm không có thị trường và thu nhập không đủ hấp dẫn.

Cây chè Shan tuyết Hồng Thái có lợi thế là sản vật bản địa không dễ thay thế. Những cây chè cổ thụ cần nhiều năm để hình thành, gắn với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và độ cao đặc thù. Vì vậy, giá trị của sản phẩm nằm không chỉ ở búp chè mà còn ở chính vùng đất tạo ra nó.

Từ góc nhìn phát triển thương hiệu vùng, đây là một tài sản cần được bảo vệ lâu dài. Chất lượng chè phải đi cùng bảo vệ môi trường; mở rộng sản xuất phải đi cùng gìn giữ cây chè cổ; phát triển thị trường phải đi cùng bảo đảm uy tín sản phẩm.

Hướng tới  nâng cao chất lượng và mở rộng xuất khẩu là mục tiêu đáng khích lệ, nhưng để đi được đường dài, chè Shan tuyết Hồng Thái vẫn cần tiếp tục hoàn thiện vùng nguyên liệu, nâng cao năng lực chế biến, duy trì các tiêu chuẩn chất lượng và đa dạng hóa thị trường. Quan trọng hơn, cần tiếp tục xây dựng câu chuyện thương hiệu gắn với con người và văn hóa của vùng chè.

Từ những cây chè cổ trên núi cao, một chuỗi giá trị đang dần hình thành. Trong chuỗi giá trị ấy, ông Đặng Ngọc Phố và HTX Sơn Trà là những người đi trước, thử nghiệm cách làm mới, chấp nhận những năm tháng khó khăn để chứng minh rằng sản vật vùng cao hoàn toàn có thể trở thành hàng hóa có giá trị.

Những cây chè hàng trăm năm tuổi vẫn đứng đó giữa mây núi Hồng Thái. Điều thay đổi là cách người dân nhìn vào cây chè: không chỉ như một cây trồng quen thuộc, mà như một tài sản của vùng đất; không chỉ để bán búp tươi, mà để xây dựng một thương hiệu; không chỉ để có thu nhập hôm nay, mà để giữ lại một nghề cho ngày mai.

Và có lẽ, đó cũng là cách bền vững nhất để một đặc sản vùng cao đi xa: giữ được hồn của sản vật, nhưng đồng thời tạo cho nó một giá trị kinh tế đủ lớn để người dân có thể sống được bằng chính nghề truyền thống của mình.