[eMagazine] Phát triển công nghệ chiến lược: Kết nối doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học
02/11/2026 lúc 13:05 (GMT)

[eMagazine] Phát triển công nghệ chiến lược: Kết nối doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học

Phát triển công nghệ chiến lược: Kết nối doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học
Áp lực thị trường và bài toán tự chủ công nghệ từ khối doanh nghiệp

 

Trong hệ thống liên kết giữa các bên, doanh nghiệp không chỉ là nơi khơi nguồn nhu cầu thực tiễn mà còn là thước đo cho hiệu quả ứng dụng của các sản phẩm khoa học - công nghệ. Chính vị trí trọng yếu này đặt các doanh nghiệp chế tạo trong nước trước những cơ hội và thách thức lớn, khi sự dịch chuyển mạnh mẽ của dòng vốn đầu tư và trật tự địa chính trị toàn cầu vừa mở ra không gian thị trường rộng lớn, vừa tạo ra sức ép về năng lực thiết kế và tự chủ công nghệ.

 

Áp lực thị trường và bài toán tự chủ công nghệ từ khối doanh nghiệp
Áp lực thị trường và bài toán tự chủ công nghệ từ khối doanh nghiệp
Áp lực thị trường và bài toán tự chủ công nghệ từ khối doanh nghiệp
Cục Khoa học, Công nghệ và Chuyển đổi số vừa tổ chức Hội nghị khoa học phổ biến và tổ chức triển khai phát triển công nghệ chiến lược ngành Công Thương 

 

Đánh giá về bức tranh thực tế của các doanh nghiệp tư nhân trong ngành công nghiệp hỗ trợ và chế tạo, TS.Trương Thị Chí Bình - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam (VASI) nhấn mạnh tại Hội nghị: "Hiện Hiệp hội có khoảng 500 hội viên hoạt động trong lĩnh vực sản xuất linh kiện và phụ tùng chế tạo. Xét về góc độ tinh nhuệ, đây là những doanh nghiệp đạt chuẩn mực cao và minh bạch tuyệt đối do phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe từ thị trường xuất khẩu và chuỗi cung ứng của khối FDI, dù quy mô doanh nghiệp nhìn chung vẫn còn nhỏ".

Đại diện VASI chỉ ra rằng, trong khoảng 3 năm trở lại đây, do xu hướng chuyển dịch đơn hàng, hoạt động R&D của các doanh nghiệp đã cải thiện rõ rệt. Tuy nhiên, áp lực từ thị trường quốc tế đòi hỏi doanh nghiệp không thể dừng lại ở việc sản xuất linh kiện đơn lẻ theo bản vẽ có sẵn mà phải tự chủ toàn bộ chuỗi giá trị từ thiết kế (ODM), bóc tách kỹ thuật, đến quản trị cung ứng và tính toán báo giá.

Thực tế từ các doanh nghiệp cho thấy, động lực đổi mới công nghệ không chỉ đến từ lý thuyết mà bắt nguồn từ những áp lực sản xuất hàng ngày, đặc biệt là tình trạng thiếu hụt lao động nghiêm trọng và rào cản nhập khẩu thiết bị, vật tư. 

 

công nghệ chiến lược

 

Phản ánh về tính cấp bách của việc tự chủ công nghệ trong bối cảnh hiện nay, TS.Trương Thị Chí Bình chia sẻ: "Khi thị trường mở rộng, các nguồn cung ứng nguyên vật liệu và máy móc từ nước ngoài bắt đầu vấp phải nhiều rào cản. Do đó, nhu cầu tự chủ công nghệ, đặc biệt đối với ngành chế tạo có quy mô sản lượng lớn ngày càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết".

Trước yêu cầu từ thực tế, VASI đã chủ động kết nối với cơ quan quản lý cùng các viện, trường để xây dựng bài toán đặt hàng sát với nhu cầu thị trường, ví dụ như phát triển robot công nghiệp hai tay tích hợp thị giác máy tính và AI, hay chế tạo máy CNC 3-5 trục để thương mại hóa quy mô lớn. Những sản phẩm này khi đưa vào ứng dụng giúp giảm chi phí sản xuất xuống chỉ còn 1/3 so với nhập khẩu, gia tăng năng lực cạnh tranh trực tiếp cho doanh nghiệp Việt Nam.

 

[eMagazine] Phát triển công nghệ chiến lược: Kết nối doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học
Năng lực nghiên cứu trọng tâm và thế mạnh chuyên biệt của Viện - Trường

 

Song song với nhu cầu thực tế từ khối doanh nghiệp, lực lượng nghiên cứu tại các viện và trường đại học chính là nòng cốt để hiện thực hóa các mục tiêu công nghệ chiến lược. Thời gian qua, nhiều nhiệm vụ khoa học công nghệ đã được các đơn vị nghiên cứu chủ động đăng ký và triển khai nhằm giải quyết các bài toán lớn của ngành Công Thương.

Chia sẻ về việc lựa chọn các nhiệm vụ trọng điểm bám sát nhu cầu ngành, TS.Vũ Văn Khoa - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cơ khí (NARIME), cho biết Viện đã đăng ký 4 nhiệm vụ chiến lược thuộc các lĩnh vực lớn về nội địa hóa, logistics và khai khoáng: "Thứ nhất là nghiên cứu, chế tạo và tích hợp robot hàn cho dây chuyền sản xuất ô tô với năng suất đạt 36 sản phẩm mỗi giờ. Nhiệm vụ thứ hai là thiết kế, tích hợp và chế tạo hệ thống thử nghiệm cấp điện sức kéo cho đường sắt đô thị và đường sắt liên vùng điện khí hóa. 

Nhiệm vụ thứ ba là phát triển và quản lý điều hành chuỗi kho vận cảng trên nền tảng số, gắn với mô hình bán thực nghiệm và ứng dụng cho hệ thống logistics cảng biển quy mô lớn. Nhiệm vụ cuối cùng là nghiên cứu, thiết kế, chế tạo và tính toán hệ thống chiết tách sản phẩm gali (kim loại quý hiếm ứng dụng rộng rãi trong công nghệ bán dẫn và điện tử) trong công nghiệp bô-xít - nhôm". 

 

Năng lực nghiên cứu trọng tâm và thế mạnh chuyên biệt của Viện - Trường

 

Đặc biệt, qua công tác phân tích thực nghiệm mới nhất, đơn vị đã phát hiện thêm hàm lượng vanadi (kim loại quý hiếm chuyên dùng trong sản xuất hợp kim thép độ bền cao và pin lưu trữ năng lượng) cao gấp 3 lần gali trong quặng bô-xít với đơn giá thị trường tương đương, mở ra cơ hội mở rộng chuỗi công nghệ để thu hồi đồng thời cả hai kim loại quý hiếm này.

Tuy sở hữu năng lực nghiên cứu mạnh và bề dày kinh nghiệm hợp tác với doanh nghiệp, các viện nghiên cứu và trường đại học vẫn gặp phải những rào cản mang tính chất đặc thù. Đối với các cơ sở giáo dục đại học, bài toán phân bổ nguồn lực giữa công tác giảng dạy và nghiên cứu thực địa cho các dự án quy mô lớn luôn là thách thức không nhỏ. 

 

[eMagazine] Phát triển công nghệ chiến lược: Kết nối doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học

 

Nhấn mạnh về vai trò và thế mạnh riêng biệt giữa viện và trường trong chuỗi liên kết, NGƯT.PGS.TS.Phạm Văn Đông - Phó Giám đốc Đại học Công nghiệp Hà Nội cho biết: "Theo thống kê, các trường đại học sở hữu số lượng lớn các công bố quốc tế uy tín. Tuy nhiên khi chuyển hóa nghiên cứu để áp dụng vào thực tế sản xuất cho doanh nghiệp thì các viện nghiên cứu lại nắm thế mạnh hơn hẳn, trong khi các trường vẫn còn nhiều hạn chế trong lĩnh vực này". 

Lý giải về nguyên nhân, NGƯT.PGS.TS.Phạm Văn Đông cho rằng đặc thù của người giảng viên là phải đảm bảo cả giờ dạy lẫn giờ nghiên cứu; khi tham gia các công trình lớn, nhà khoa học bắt buộc phải bám sát công trình, trực tiếp xuống doanh nghiệp, dẫn đến việc khó cân đối thời gian nếu thiếu cơ chế phối hợp linh hoạt.

 

[eMagazine] Phát triển công nghệ chiến lược: Kết nối doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học
Tháo gỡ rào cản cơ chế, tạo bước đột phá trong phối hợp triển khai

 

Mặc dù cả Doanh nghiệp - Viện nghiên cứu - Trường đại học đều nhận thức rõ tầm quan trọng của việc hợp tác, quá trình đưa sản phẩm nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường vẫn vấp phải những điểm nghẽn về cơ chế mua sắm, tài chính và rào cản kỹ thuật.

Một trong những thách thức lớn đối với các nhà khoa học hiện nay là giai đoạn thử nghiệm thương mại hóa và tìm kiếm "bà đỡ" cho các sản phẩm công nghệ lần đầu xuất hiện trên thị trường. Từ kinh nghiệm thực tiễn 15 năm kết nối đưa sản phẩm vào sản xuất, TS.Vũ Văn Khoa (NARIME) chia sẻ về những khó khăn mà các đơn vị nghiên cứu phải đối mặt: "Đối với các sản phẩm lần đầu triển khai ở những lĩnh vực mới, bắt buộc phải có 'bà đỡ' là Nhà nước thông qua các doanh nghiệp mới đưa được sản phẩm vào thực tế. 

Ở giai đoạn này, các rào cản kỹ thuật từ phía tổng thầu và đơn vị thu xếp tài chính khiến sản phẩm nội địa rất khó tiếp cận. Nếu không có kinh phí thuê đơn vị độc lập đánh giá, chứng nhận sản phẩm đạt các tiêu chuẩn quốc tế thì không thể đưa vào sử dụng". 

 

Tháo gỡ rào cản cơ chế, tạo bước đột phá trong phối hợp triển khai

 

Bên cạnh đó, các thủ tục mua sắm vật tư, hóa chất nghiên cứu theo quy định hiện hành của Luật Đấu thầu cùng những yêu cầu nghiêm ngặt về kiểm soát môi trường cũng đang tạo ra rào cản không nhỏ, làm ảnh hưởng đến tiến độ triển khai các đề tài.

Đồng tình với nhận định trên, đại diện Đại học Công nghiệp Hà Nội cho rằng nguồn kinh phí hiện nay chủ yếu mới dừng lại ở quy mô sản xuất thử nghiệm (pilot), trong khi việc đầu tư cho công nghệ chiến lược lại đòi hỏi nguồn vốn lớn, thời gian thu hồi kéo dài và ẩn chứa rủi ro cao. Nếu sản phẩm nội địa vừa ra đời chưa thể cạnh tranh ngay về giá thành hay thương hiệu với hàng nhập khẩu, lại thiếu các cơ chế mua sắm công bắt buộc, các doanh nghiệp sẽ gặp rất nhiều rào cản để có thể tồn tại và phát triển trên thị trường.

Bàn về giải pháp tháo gỡ rào cản thể chế và nâng cao tốc độ triển khai, NGƯT.PGS.TS.Phạm Văn Đông đề xuất: "Bên cạnh việc đầu tư kinh phí, cần đồng bộ các văn bản, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật; áp dụng chính sách ưu đãi thuế cho doanh nghiệp khi ứng dụng công nghệ mới; hỗ trợ sản xuất thử nghiệm, đặc biệt là cơ chế đặt hàng mua sắm công đối với các sản phẩm công nghệ chiến lược.

Đồng thời, cần xây dựng cơ chế thẩm định điện tử nhằm rút ngắn thời gian phê duyệt, cho phép điều chỉnh linh hoạt phương án kỹ thuật, tiến độ và cơ cấu kinh phí khi công nghệ hoặc thị trường thay đổi nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát được mục tiêu hiệu quả sử dụng ngân sách". NGƯT.PGS.TS.Phạm Văn Đông cũng nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh giao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho chủ nhiệm đề tài, đồng thời tăng cường công tác hậu kiểm thay cho các thủ tục tiền kiểm rườm rà.

Hướng tới hệ sinh thái liên kết đa bên, bền vững và dài hạn

 

Để các chương trình khoa học và công nghệ chiến lược ngành Công Thương đạt hiệu quả thiết thực, không thể dừng lại ở từng đề tài, nhiệm vụ đơn lẻ mà phải hướng tới xây dựng một hệ sinh thái liên kết đa bên, bền vững và dài hạn. Sự kết nối này không chỉ dừng lại ở mô hình ba bên truyền thống mà đã và đang mở rộng thành mô hình nhiều bên, có sự tham gia tích cực của các hiệp hội ngành nghề với vai trò đại diện nhu cầu thị trường và các cơ quan quản lý đóng vai trò đồng hành.

Chia sẻ về Hiệp hội, TS. Trương Thị Chí Bình (VASI) cho biết, đối với hai nhiệm vụ công nghệ chiến lược mà VASI vừa được phê duyệt, mô hình triển khai đã có 5 bên bao gồm Hiệp hội, Doanh nghiệp sản xuất, Trường đại học, Viện nghiên cứu và Cục quản lý chuyên ngành. Mô hình phối hợp này giúp phát huy tối đa thế mạnh của từng mắt xích: Doanh nghiệp có thị trường và khả năng chế tạo nhanh; Viện/Trường đảm bảo nền tảng lý thuyết, tiêu chuẩn đo kiểm và phương pháp nghiên cứu; còn cơ quan nhà nước hỗ trợ định hình đầu bài và cơ chế.

 

Hướng tới hệ sinh thái liên kết đa bên, bền vững và dài hạn

 

Để nâng cao hiệu quả phối hợp trong thời gian tới, các đại biểu đã đưa ra nhiều kiến nghị mang tính chiến lược liên quan đến hạ tầng dùng chung, dữ liệu và đào tạo nhân lực. Cụ thể, thay vì mỗi viện, trường hay doanh nghiệp đầu tư riêng lẻ gây lãng phí và trùng lặp, cơ quan quản lý cần hỗ trợ hình thành một số hạ tầng nghiên cứu trọng điểm cấp ngành, lựa chọn các đơn vị dẫn dắt để các đơn vị khác cùng khai thác. Song song với đó là việc xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu công khai về năng lực, công trình nghiên cứu và chuyên gia của các viện, trường để doanh nghiệp và hiệp hội dễ dàng tra cứu, kết nối đặt hàng thay vì phải tìm kiếm qua quan hệ cá nhân như hiện nay.

Bên cạnh đó, việc gắn kết nghiên cứu chiến lược với đào tạo nhân lực chất lượng cao đóng vai trò nền tảng. Mỗi nhiệm vụ công nghệ quy mô lớn cần tích hợp hợp phần phòng thí nghiệm, chuyên gia và đào tạo. Việc đưa sinh viên, học viên tham gia trực tiếp vào các dự án lớn dưới sự dẫn dắt của các chuyên gia hàng đầu chính là con đường ngắn nhất để hình thành đội ngũ thiết kế trưởng, tạo nguồn nhân lực kế cận làm chủ công nghệ trong giai đoạn tiếp theo. Cuối cùng, các cơ quan quản lý cần tăng cường hỗ trợ kỹ thuật và tập huấn nhằm giúp các hiệp hội cùng doanh nghiệp vừa và nhỏ chuyển hóa các nhu cầu thực tế từ xưởng sản xuất thành các đề xuất nhiệm vụ khoa học công nghệ đạt chuẩn.

 

Hướng tới hệ sinh thái liên kết đa bên, bền vững và dài hạn

 

Việc kết nối chặt chẽ nhu cầu công nghệ của doanh nghiệp với năng lực nghiên cứu của viện, trường cùng sự đồng hành về cơ chế của cơ quan quản lý nhà nước sẽ là chìa khóa then chốt. Đây không chỉ là giải pháp tháo gỡ khó khăn trước mắt cho sản xuất trong nước mà còn là nền tảng vững chắc để phát triển các công nghệ chiến lược, đưa ngành Công Thương tự chủ và bứt phá trong kỷ nguyên mới.

Hướng tới hệ sinh thái liên kết đa bên, bền vững và dài hạn