[eMagazine] Phú Đình (Thái Nguyên): Khi bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số trở thành nguồn lực phát triển

Xã Phú Đình được thành lập trên cơ sở sắp xếp hai xã Phú Đình và Điềm Mặc. Xã có diện tích tự nhiên 47,89km², 11 xóm, 2.860 hộ với 11.746 nhân khẩu. Đây là địa bàn trên 70% đồng bào DTTS sinh sống, với các dân tộc chủ yếu gồm Tày, Dao, Sán Chay (Sán Chí).

Trong đời sống cộng đồng, mỗi dân tộc đều lưu giữ những nét văn hóa riêng được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đó là tiếng nói, trang phục, phong tục, tập quán, những làn điệu dân ca, Then, đàn tính, nghệ thuật ẩm thực và cách tổ chức không gian sống truyền thống. Đối với Phú Đình, những giá trị ấy càng trở nên ý nghĩa khi địa phương nằm trong không gian lịch sử của vùng ATK. Nếu các di tích lịch sử là điểm đến để du khách tìm hiểu về quá khứ, thì văn hóa của đồng bào Tày, Dao, Sán Chay lại tạo nên chiều sâu và sức hấp dẫn cho hành trình trải nghiệm.

Theo thống kê, 7 tháng năm 2026, Phú Đình ước đón trên 81 nghìn lượt khách, với hơn 400 đoàn tham quan, học tập, trải nghiệm. Lượng khách ngày càng tăng mở ra cơ hội để đồng bào địa phương giới thiệu văn hóa dân tộc mình tới du khách.

Từ chỗ chỉ tham quan di tích, du khách có thể ở lại lâu hơn để thưởng thức ẩm thực truyền thống, nghỉ tại nhà sàn, nghe Then, đàn tính, trải nghiệm cuộc sống và tìm hiểu những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào. Một trong những hướng đi đang được Phú Đình chú trọng là gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng.

Tại xóm Khuôn Tát, HTX Du lịch cộng đồng ATK Phú Đình xây dựng không gian du lịch gắn với nhà sàn, vườn cây ăn quả, ẩm thực và các hoạt động trải nghiệm. Thành viên HTX chủ yếu là đồng bào Dao và Tày.

Theo ông Hà Tiến Khải, Giám đốc HTX đơn vị có diện tích khoảng 3 - 4ha, có khả năng phục vụ khoảng 100 khách ăn và 25 khách nghỉ. Du khách đến đây có thể được trải nghiệm đời sống của đồng bào dân tộc Tày như thưởng thức ẩm thực truyền thống, nghe hát Then, đàn tính, trực tiếp hái cam, hái bưởi, tham gia đốt lửa trại…

Điều tạo nên sức hấp dẫn của mô hình không phải những dịch vụ xa lạ, mà chính là những giá trị vốn có trong đời sống của đồng bào. Không gian nhà sàn, tiếng đàn tính, câu hát Then hay những món ăn dân tộc được đưa vào hoạt động du lịch nhưng vẫn gắn với cộng đồng. Qua đó, người dân vừa có thêm thu nhập, vừa có thêm động lực để gìn giữ những giá trị văn hóa của dân tộc mình.

Là người dân tộc Tày, bà Lê Thị Hằng (sinh năm 1975), thành viên HTX Du lịch cộng đồng ATK Phú Đình cho rằng việc đưa văn hóa dân tộc vào hoạt động du lịch không chỉ giúp du khách hiểu hơn về đời sống của đồng bào mà còn tạo động lực để người dân gìn giữ những nét đẹp truyền thống.

“Là người Tày, tôi mong muốn những nét văn hóa của dân tộc mình được giữ gìn và giới thiệu đến nhiều người hơn. Khi có khách đến trải nghiệm, chúng tôi có cơ hội giới thiệu những món ăn truyền thống, nếp sinh hoạt, không gian nhà sàn và những nét văn hóa của đồng bào”. bà Hằng chia sẻ.

Theo bà Hằng, trước đây nhiều nét văn hóa truyền thống chủ yếu hiện diện trong đời sống của đồng bào. Khi du lịch cộng đồng phát triển, những giá trị ấy có thêm không gian để được thực hành và giới thiệu đến du khách. Người dân vừa làm du lịch, vừa giữ gìn những gì thuộc về bản sắc của mình.

Không chỉ tham gia phục vụ ăn uống, bà Hằng cùng các thành viên HTX còn góp phần giới thiệu những sản phẩm nông nghiệp và món ăn mang hương vị địa phương. Qua mỗi bữa cơm, câu chuyện về cách chế biến món ăn, nguyên liệu sản xuất tại địa phương hay không gian sinh hoạt truyền thống, du khách có thêm cơ hội hiểu về văn hóa và con người nơi đây.

“Điều quan trọng là mình làm du lịch nhưng vẫn phải giữ được bản sắc của dân tộc. Những gì của người Tày, người Dao, người Sán Chay ở địa phương nếu được giới thiệu đúng cách thì vừa giúp khách có trải nghiệm, vừa để con cháu mình hiểu rằng đó là những giá trị cần được trân trọng và gìn giữ”, bà Hằng bày tỏ.

Tại xóm Đèo De, HTX Dịch vụ du lịch ATK Thời Nga cũng đang phát triển loại hình du lịch cộng đồng theo hướng này. HTX được thành lập năm 2023 với 10 thành viên, đầu tư nhà hàng, nhà sàn, homestay và tổ chức các tour tham quan, trải nghiệm.

HTX Dịch vụ du lịch ATK Thời Nga đầu tư nhà hàng, nhà sàn, homestay và tổ chức các tour tham quan, trải nghiệm.

Ông Ma Tiến Thời, Giám đốc HTX, cho biết từ đầu năm đến nay, HTX đã đón gần 11 nghìn lượt khách, doanh thu trên 1 tỷ đồng. Du khách đến đây được tham quan các di tích lịch sử, thưởng thức ẩm thực, lưu trú và nghe hát Then, đàn tính. Là người dân tộc Tày, ông Thời hiểu rằng chính bản sắc văn hóa của cộng đồng là một trong những yếu tố tạo nên sự khác biệt cho sản phẩm du lịch.

Du khách tham quan các di tích lịch sử, thưởng thức ẩm thực, lưu trú và nghe hát Then, đàn tính

Điểm đáng chú ý trong cách làm của Phú Đình là văn hóa được đặt trong mối liên kết với sản xuất và sinh kế của người dân. HTX sử dụng nông sản tại địa phương để phục vụ du khách, qua đó tạo đầu ra cho sản phẩm của các hộ dân. Riêng các loại gạo đặc sản như J02, Bao Thai Định Hóa, nếp cái hoa vàng, từ đầu năm HTX đã tiêu thụ gần 3 tấn cho người dân trong vùng.

Như vậy, giá trị của văn hóa không chỉ nằm ở những tiết mục biểu diễn. Văn hóa ẩm thực tạo đầu ra cho nông sản; không gian nhà sàn tạo cơ hội phát triển homestay; những câu hát Then, tiếng đàn tính tạo thêm sản phẩm trải nghiệm; những phong tục, tập quán và câu chuyện của cộng đồng trở thành nội dung để du khách khám phá.

Ông Phùng Văn Đăng, Phó Chủ tịch UBND xã Phú Đình, địa phương xác định phát triển du lịch không chỉ để tăng số lượng khách mà quan trọng hơn là tạo việc làm, thu nhập cho người dân. Xã khuyến khích các HTX, hộ dân liên kết làm dịch vụ, đưa nông sản, sản phẩm địa phương phục vụ du khách, qua đó mở rộng sinh kế, góp phần giảm nghèo bền vững.

Năm 2025, xã Phú Đình có 38 hộ thoát nghèo, hiện còn 92 hộ nghèo. Năm 2026, xã đặt mục tiêu giảm tỷ lệ nghèo đa chiều thêm 1,29%, tương đương khoảng 37 hộ thoát nghèo. Trong mục tiêu ấy, phát triển du lịch gắn với văn hóa DTTS đang mở ra một hướng sinh kế mới cho người dân.

Tuy nhiên, để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực lâu dài, việc khai thác phải đi đôi với bảo tồn. Những giá trị truyền thống cần được gìn giữ tính nguyên bản, tránh thương mại hóa đơn thuần. Cùng với đó là quan tâm đến việc truyền dạy Then, đàn tính, tiếng nói, trang phục, ẩm thực và phong tục đẹp của các dân tộc cho thế hệ trẻ.

Từ những di tích lịch sử của vùng ATK đến đời sống văn hóa của đồng bào Tày, Dao, Sán Chay Phú Đình đang từng bước hình thành một sản phẩm du lịch mang dấu ấn riêng. Ở đó, văn hóa không chỉ được trưng bày để du khách ngắm nhìn, mà được sống trong chính cộng đồng; được thực hành, trao truyền và tạo ra giá trị. Đó cũng là cách Phú Đình biến bản sắc văn hóa dân tộc thành nguồn lực phát triển: giữ gìn văn hóa để không mất đi cội nguồn, phát huy văn hóa để cộng đồng có thêm sinh kế và khai thác văn hóa một cách phù hợp để những giá trị của đồng bào DTTS tiếp tục được lan tỏa trong đời sống hôm nay.