[eMagazine] Thái Nguyên đổi mới để nâng tầm sản vật - Khi cây chè bước vào chuỗi giá trị mới

Không chỉ chuẩn hóa vùng nguyên liệu, ứng dụng khoa học công nghệ, xây dựng thương hiệu, người dân nơi đây còn mạnh dạn chế biến sâu, đưa các sản phẩm trà xanh và trải nghiệm văn hóa trà Thái Nguyên đến gần hơn với thị trường. Nhờ đó một búp chè đang được trao thêm nhiều “giá trị mới”.

Xã La Bằng mới được thành lập trên cơ sở sáp nhập các xã La Bằng, Tiên Hội, Hoàng Nông thuộc huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên trước đây. Toàn xã có 36 thôn, xóm với tổng diện tích tự nhiên hơn 60 km², dân số trên 18.000 người, trong đó, có gần 40% là người dân tộc thiểu số.

Với người dân La Bằng, cây chè từ lâu đã không đơn thuần là cây trồng mang lại sinh kế mà còn là một phần của đời sống, văn hóa và thương hiệu địa phương. Hiện xã La Bằng có 1.135,7 ha chè, trong đó diện tích chè kinh doanh đạt 1.079,3 ha, diện tích chè kiến thiết cơ bản 56,4 ha. Trên nền tảng vùng nguyên liệu lớn, địa phương đang chuyển trọng tâm từ phát triển theo chiều rộng sang nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm.

Đến nay, 360 ha chè được chứng nhận VietGAP, 17 ha được chứng nhận hữu cơ và 65,31 ha được cấp mã số vùng trồng. Đây là những bước đi quan trọng nhằm chuẩn hóa sản xuất, kiểm soát chất lượng và tạo nền tảng để sản phẩm chè địa phương đáp ứng những yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.

Cùng với đó, Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đang góp phần tạo dựng thương hiệu cho chè La Bằng. Có 6 sản phẩm chè từng được chứng nhận OCOP gồm Trà La Bằng, Đinh Tâm Trà, Hoàng Tâm Trà, Trà Hoàng Hải, Thanh Hương Trà và Thanh Hải Trà. Trong đó, Thanh Hương Trà của HTX chè Cầu Đá được công nhận OCOP 3 sao năm 2025 và Thanh Hải Trà của HTX Chè La Bằng được công nhận OCOP 5 sao tháng 4/2026 hiện còn thời hạn chứng nhận.

Những con số này phản ánh một quá trình thay đổi rõ nét, từ sản xuất chè theo kinh nghiệm sang sản xuất có tiêu chuẩn; từ bán sản phẩm đơn lẻ sang xây dựng thương hiệu, từ chú trọng sản lượng sang quan tâm nhiều hơn đến giá trị.

Ông Hoàng Hải An, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã La Bằng cho rằng khoa học công nghệ đang tạo ra những chuyển biến tích cực đối với ngành chè địa phương. Việc ứng dụng quy trình sản xuất tiên tiến, hệ thống tưới tiết kiệm, kỹ thuật chăm sóc theo tiêu chuẩn an toàn và máy móc hiện đại trong chế biến giúp ổn định chất lượng, giữ hương thơm, màu nước đặc trưng của chè La Bằng. Công nghệ đồng thời giúp giảm chi phí, tiết kiệm lao động và nâng cao hiệu quả sản xuất. Đặc biệt, truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi số trong quảng bá, tiêu thụ đang giúp sản phẩm tiếp cận người tiêu dùng theo một cách mới.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, giá trị cây chè vẫn chưa được khai thác hết và đó là lúc những mô hình mới bắt đầu xuất hiện. Tại HTX Lạc Yên Trà, câu chuyện về cây chè được kể theo một cách khác.

Được thành lập từ tháng 8/2025 với 6 thành viên, HTX hiện có 6 nhân viên làm việc thường xuyên và khoảng 12 lao động bán thời gian tại vùng nguyên liệu. Thay vì tập trung sản xuất chè khô theo phương thức truyền thống, HTX lựa chọn một hướng đi khó hơn nhưng có khả năng tạo giá trị gia tăng cao hơn, đó là làm Matcha.

Vùng nguyên liệu của HTX hiện rộng gần 1 ha, sử dụng giống chè trung du. Theo chị Nguyễn Hải Yến, Giám đốc HTX Lạc Yên Trà, khoảng 5 kg lá chè được sử dụng để tạo ra 1 kg bột Matcha. Nhưng điều đáng nói không chỉ nằm ở tỷ lệ nguyên liệu. Đó là cách HTX biến lá chè thành một sản phẩm có thị trường riêng.

“Bột Matcha được nghiền bằng cối đá, giá bán hiện khoảng 1-3 triệu đồng/kg, tùy dòng sản phẩm. Mỗi tháng, HTX cung cấp khoảng 500 kg bột Matcha cho các cửa hàng và chuỗi đồ uống. Từ cây chè, HTX tiếp tục phát triển thêm kẹo lạc trà xanh, kẹo dồi trà xanh và hướng đến nhiều sản phẩm chế biến sâu khác. Nhờ đó, HTX không chỉ góp phần tiêu thụ sản phẩm chè mà còn đồng thời giải quyết vấn đề việc làm cho đồng bào DTTS trên địa bàn”. Chị Nguyễn Hải Yến chia sẻ.

Còn tại xã Đồng Phúc, nơi đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 90 dân số, những cây chè Shan tuyết cổ thụ không chỉ là cây trồng mang lại sinh kế mà còn gắn bó mật thiết với đời sống, văn hóa của người dân qua nhiều thế hệ. Giữa núi rừng, những búp chè ngấm sương đang được người dân gìn giữ, đồng thời từng bước tạo dựng một hướng đi mới để nâng cao giá trị sản vật địa phương.

Đến cuối năm 2025, tỷ lệ hộ nghèo của xã Đồng Phúc còn 19,56%. Trong hành trình giảm nghèo, cây chè được xác định là một trong những cây trồng chủ lực, tạo việc làm và thu nhập ổn định cho người dân. Hiện toàn xã có khoảng 340ha chè Shan tuyết, trong đó 316ha đang cho thu hoạch. Nghề chè đang tạo việc làm ổn định cho gần 1.000 lao động địa phương.

Những cây chè Shan tuyết cổ thụ không chỉ là cây trồng mang lại sinh kế mà còn gắn bó mật thiết với đời sống, văn hóa của người dân qua nhiều thế hệ.

Với đồng bào Dao ở Bằng Phúc, cây chè Shan tuyết còn mang giá trị đặc biệt. Những thân chè cổ thụ đã hiện diện trên núi từ hàng trăm năm, gắn với ký ức, tập quán sản xuất và đời sống của cộng đồng.

“Cây chè Shan tuyết đã lớn lên, phát triển cùng đồng bào Dao ở thôn chúng tôi hàng trăm năm. Đối với người dân, những cây chè cổ thụ cũng như thành viên trong thôn bản, luôn được bà con gìn giữ, bảo vệ”, bà Phùng Thị Chây, người dân thôn Bằng Phúc 3, chia sẻ.

Từ chỗ sản xuất manh mún, mạnh ai nấy làm, người trồng chè đang dần thay đổi phương thức sản xuất. Theo ông Hà Văn Kiên, Tổ trưởng Tổ tự quản làng nghề chè Shan tuyết Bằng Phúc, trước đây các hộ chủ yếu tự thu hái, tự tiêu thụ nên việc nâng cao chất lượng và tìm đầu ra còn gặp nhiều khó khăn.

Hơn một năm trở lại đây, bà con đã chủ động liên kết thành lập tổ hợp tác, phối hợp với các doanh nghiệp thu mua. Từ khâu chăm sóc đến thu hái đều thực hiện theo quy chuẩn của doanh nghiệp. Nhờ vậy, giá chè tươi được duy trì ở mức cao và ổn định hơn, người dân yên tâm gắn bó với cây chè.

Cùng với sự thay đổi trong tổ chức sản xuất, khâu chế biến cũng đang có những chuyển biến rõ nét. Sự tham gia của các doanh nghiệp như Công ty CP Sachstea, Công ty TNHH Phát triển nông nghiệp và chế biến dược liệu Ngọc Thắng cùng các hợp tác xã trên địa bàn đã mở thêm cơ hội để chè Shan tuyết được chế biến thành nhiều dòng sản phẩm có giá trị cao hơn.

Không chỉ có chè xanh truyền thống, những sản phẩm như hồng trà, bạch trà, trà túi lọc... đang từng bước được đưa ra thị trường. Từ những búp chè sinh trưởng trong điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng đặc thù của vùng núi, sản phẩm đang được nâng tầm bằng quy trình chế biến và cách tiếp cận thị trường hiện đại.

Ông Triệu Đức Thông, Phó Chủ tịch UBND xã Đồng Phúc, cho biết địa phương xác định vừa bảo tồn vùng chè Shan tuyết hiện có, vừa thu hút doanh nghiệp đầu tư, ứng dụng khoa học kỹ thuật, từng bước quy hoạch và phát triển vùng nguyên liệu hàng hóa tập trung. Những khu vực có tiềm năng như Khuổi Én, Nà Bay, Bản Chang được định hướng khai thác để mở rộng diện tích, phấn đấu đưa vùng chè lên khoảng 300-500ha trong thời gian tới.

Đáng chú ý, Đồng Phúc đang hướng tới phát triển chè Shan tuyết gắn với du lịch trải nghiệm. Những tuyến trekking, điểm check-in giữa vùng chè, cùng hoạt động tìm hiểu văn hóa trà sẽ giúp du khách không chỉ thưởng thức sản phẩm mà còn cảm nhận câu chuyện về đất, người và những cây chè cổ thụ nơi đây.

Song song với đó, địa phương định hướng đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử như Postmart, TikTok Shop, Amazon... và mong muốn tỉnh Thái Nguyên tiếp tục có cơ chế hỗ trợ, sớm xây dựng chỉ dẫn địa lý “Chè Shan tuyết Bằng Phúc” giai đoạn 2026-2030.

Từ những cây chè đã đứng qua bao mùa sương núi, đồng bào DTTS ở Thái Nguyên đang mở ra một hành trình mới đó không chỉ là giữ gìn giá trị truyền thống mà còn tăng cường liên kết sản xuất, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và gắn với du lịch. Qua đó, mỗi búp chè không chỉ đem lại thu nhập mà còn có thể trở thành một sản phẩm mang bản sắc của vùng đồng bào dân tộc thiểu số đến với thị trường rộng lớn hơn.