[Emagazine] Theo dõi khả năng mở rộng điều tra phòng vệ thương mại từ những biến động của thị trường xuất khẩu

Theo số liệu của Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), tính đến hết tháng 5/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với 321 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường. Riêng 5 tháng đầu năm 2026 phát sinh 21 vụ việc mới, gần bằng tổng số 23 vụ việc mới của cả năm 2025.

Không chỉ gia tăng về số lượng, phạm vi hàng hóa cần theo dõi cũng ngày càng mở rộng. Danh sách cảnh báo của Cục Phòng vệ thương mại công bố mới đây cho thấy phạm vi mặt hàng cần theo dõi đang mở rộng đáng kể, từ từ gỗ và sản phẩm gỗ, thép, kim loại, vật liệu đến các sản phẩm công nghiệp chế tạo như thiết bị phát và thu sóng, tủ locker kim loại, máy giặt, lốp xe, xe nâng tay…

Bên cạnh nguy cơ bị điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp, doanh nghiệp còn được lưu ý tới các yếu tố liên quan đến chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại, nguồn gốc nguyên liệu, xuất xứ hàng hóa và khả năng dịch chuyển dòng thương mại từ những nước đang chịu áp dụng biện pháp.

Tăng trưởng kim ngạch, mở rộng thị phần hay vươn lên trở thành một trong những nguồn cung lớn tại thị trường nhập khẩu trước hết là những tín hiệu tích cực, tuy nhiên, dưới góc độ cảnh báo sớm phòng vệ thương mại, khi tốc độ tăng nhanh trong bối cảnh nước nhập khẩu đã áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại với sản phẩm tương tự từ các quốc gia khác, doanh nghiệp cần chủ động theo dõi khả năng phát sinh vụ việc điều tra phòng vệ thương mại.

Một trong những trường hợp đáng chú ý là ống đồng xuất khẩu sang Canada. Theo Cục Phòng vệ thương mại, trong 3 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này của Việt Nam đạt 13,8 triệu USD, tăng 164,2% so với cùng kỳ năm 2025; hàng Việt Nam chiếm tới 38,3% tổng nhập khẩu cùng loại và Việt Nam hiện là nhà cung cấp lớn nhất.

Trong khi đó, Canada đã áp dụng thuế chống bán phá giá đối với ống đồng nhập khẩu từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Mexico, Brazil và Hy Lạp. Với tốc độ tăng trưởng nhanh và thị phần ở mức cao, đây là một trong những mặt hàng cần tiếp tục theo dõi sát diễn biến tại thị trường.

Tại Ấn Độ, thép không gỉ cán nóng dòng 304 cũng ghi nhận mức tăng mạnh. Trong 3 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt 139,3 triệu USD, tăng 95,6% so với cùng kỳ năm 2025, chiếm 39,2% tổng nhập khẩu cùng loại của Ấn Độ và đưa Việt Nam trở thành nguồn cung lớn nhất. Đây cũng là sản phẩm mà Ấn Độ đã từng áp dụng biện pháp chống bán phá giá đối với Trung Quốc, Hàn Quốc và Malaysia.

Tương tự, dây và cáp nhôm xuất khẩu sang Hoa Kỳ đạt 23,1 triệu USD trong 3 tháng đầu năm 2026, tăng 88,2% so với cùng kỳ năm 2025 và chiếm 9,4% tổng nhập khẩu cùng loại. Hoa Kỳ hiện đang áp dụng thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp với sản phẩm tương tự có xuất xứ từ Trung Quốc. Đây là sản phẩm được Cục Phòng vệ thương mại lưu ý có khả năng phát sinh điều tra chống bán phá giá hoặc chống lẩn tránh phòng vệ thương mại nếu kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam tiếp tục gia tăng.

Ở nhóm sản phẩm công nghiệp chế tạo, lốp xe tải và xe khách xuất khẩu sang EU đạt 95,3 triệu USD trong 3 tháng đầu năm, tăng 30,6% so với cùng kỳ năm 2025, chiếm 18,8% tổng nhập khẩu cùng loại của EU. Việt Nam hiện đứng thứ hai sau Thái Lan, trong khi EU đã áp dụng biện pháp chống bán phá giá và chống trợ cấp với sản phẩm từ Trung Quốc.

Ngoài những chỉ báo về tốc độ tăng trưởng kim ngạch và mở rộng thị phần mà doanh nghiệp cần theo dõi song song với tình hình áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại tại nước nhập khẩu, Danh sách cảnh báo của Cục Phòng vệ thương mại cũng đồng thời chỉ ra một số mặt hàng không nhất thiết phải tăng trưởng mạnh mới nằm trong diện cần theo dõi.

Điển hình như ghế sofa có khung gỗ xuất khẩu sang Hoa Kỳ, trong 3 tháng đầu năm 2026, kim ngạch đạt 831,4 triệu USD, giảm 2,7% so với cùng kỳ. Mặc dù kim ngạch giảm, nhưng hàng Việt Nam vẫn chiếm tới 62% tổng nhập khẩu sản phẩm cùng loại của Hoa Kỳ và là nhà cung cấp lớn nhất. Cùng với đó, Hoa Kỳ hiện đã áp dụng thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với sản phẩm tương tự từ Trung Quốc.

Tương tự, trong 3 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu đồ nội thất phòng ngủ của Việt Nam sang Hoa Kỳ giảm 20,3% so với cùng kỳ năm 2025, xuống 408,7 triệu USD, nhưng vẫn chiếm tới 58,9% tổng nhập khẩu cùng loại và Việt Nam tiếp tục là nguồn cung lớn nhất. Với tỷ trọng lớn trong tổng nhập khẩu của Hoa Kỳ, Cục Phòng vệ thương mại đã có cảnh báo khả năng phát sinh điều tra phòng vệ thương mại hoặc chống lẩn tránh đối với mặt hàng đồ nội thất phòng ngủ nhập khẩu từ Việt Nam. Ngoài ra cũng cần lưu ý tránh sử dụng các cấu phần chính được sản xuất tại Trung Quốc để gia công, lắp ráp sản phẩm và xuất khẩu sang Hoa Kỳ.

Điều này cho thấy mức giảm kim ngạch trong một thời kỳ thống kê không đồng nghĩa nguy cơ phòng vệ thương mại giảm tương ứng. Với những sản phẩm đã chiếm tỷ trọng lớn trong tổng nhập khẩu, thị phần và nguồn cung vẫn là những chỉ báo cần theo dõi.

Một xu hướng khác đáng lưu ý là rủi ro phòng vệ thương mại ngày càng gắn nhiều hơn với nguồn nguyên liệu, xuất xứ và quá trình sản xuất. Cáp thép dự ứng lực xuất khẩu sang Hoa Kỳ là một ví dụ. Trong 3 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu sản phẩm này của Việt Nam sang Hoa Kỳ đạt 6,4 triệu USD, giảm 20,1% so với cùng kỳ năm trước, nhưng thị phần vẫn ở mức 34,6%, cao nhất trong các nguồn cung.

Cục Phòng vệ thương mại cho biết, những năm gần đây, mặt hàng cáp thép dự ứng lực có rủi ro bị Hoa Kỳ tiến hành điều tra phòng vệ thương mại do kim ngạch xuất khẩu sang Hoa Kỳ tăng nhanh và hiện đang chiếm một tỷ trọng lớn trong tổng kim ngạch nhập khẩu sản phẩm cùng loại của Hoa Kỳ.

“Doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam cần lưu ý tránh sử dụng nguyên liệu nhập khẩu để sản xuất cáp thép dự ứng lực xuất khẩu sang Hoa Kỳ vì sẽ dễ trở thành đối tượng của việc điều tra chống lẩn tránh do Bộ Thương mại Hoa Kỳ tiến hành”, Cục Phòng vệ thương mại khuyến nghị.

Tương tự, một trường khác là sợi polyester có độ bền cao xuất khẩu sang EU. Trong 3 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này của Việt Nam sang EU đạt 29,2 triệu USD, tăng 5,5% so với cùng kỳ năm 2025 và chiếm 38,1% tổng kim ngạch nhập khẩu sản phẩm cùng loại của EU. Việt Nam hiện là nhà cung cấp lớn thứ hai tại thị trường này, sau Trung Quốc.

Trong khi EU đang áp dụng thuế chống bán phá giá đối với sản phẩm tương tự từ Trung Quốc, Cục Phòng vệ thương mại cũng lưu ý doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam tránh sử dụng các nguyên liệu chính nhập khẩu từ Trung Quốc để sản xuất mặt hàng này.

Trên cơ sở Danh sách cảnh báo các mặt hàng có nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại, gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp của Cục Phòng vệ thương mại, có thể thấy, việc nhận diện sớm nguy cơ không chỉ dựa vào một vài chỉ tiêu đơn lẻ.

Bên cạnh kim ngạch và tốc độ tăng trưởng, doanh nghiệp cũng cần theo dõi thị phần, vị trí của Việt Nam trong cơ cấu nguồn cung, chính sách phòng vệ thương mại của nước nhập khẩu đối với sản phẩm tương tự và khả năng dịch chuyển dòng thương mại khi một quốc gia khác bị áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại.

Đặc biệt, với các vụ việc có yếu tố chống lẩn tránh, doanh nghiệp cần quản lý chặt nguồn nguyên liệu, xuất xứ, quá trình sản xuất và hồ sơ chứng minh hoạt động sản xuất thực chất tại Việt Nam.

Để hạn chế rủi ro, Cục Phòng vệ thương mại khuyến nghị các hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp xuất khẩu liên quan nghiên cứu, tìm hiểu kỹ quy định phòng vệ thương mại của các thị trường xuất khẩu, đặc biệt những nước thường xuyên điều tra phòng vệ thương mại, để có kiến thức nền tảng, không bị bỡ ngỡ khi bị điều tra phòng vệ thương mại; tham dự các buổi hội thảo, tập huấn về quy định phòng vệ thương mại, những thay đổi trong chính sách phòng vệ thương mại của nước ngoài do Bộ Công Thương (Cục Phòng vệ thương mại) tổ chức để trang bị thêm kiến thức.

Đồng thời, thường xuyên theo dõi danh sách cảnh báo các mặt hàng có nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại, chống lẩn tránh biện pháp phòng về thương mại của Bộ Công Thương; trao đổi với đối tác nhập khẩu về tình hình hoặc khả năng phát sinh vụ việc phòng vệ thương mại tại thị trường nhập khẩu đó.

Đa dạng hóa thị trường và mặt hàng xuất khẩu. Cạnh tranh bằng chất lượng thay vì bằng giá, nâng cao tỷ lệ hàm lượng giá trị gia tăng tạo ra tại Việt Nam trong sản phẩm. Tăng cường sử dụng các nguyên liệu được sản xuất trong nước hoặc từ các nguồn cung cấp không bị nước nhập khẩu áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại.

Cùng với đó, triển khai hệ thống quản lý, truy xuất nguồn gốc nguyên liệu rõ ràng; áp dụng hệ thống kế toán chuẩn quốc tế. Phối hợp chặt chẽ và toàn diện với cơ quan điều tra nước ngoài khi bị điều tra phòng vệ thương mại; đáp ứng đúng các hướng dẫn và thời hạn yêu cầu của cơ quan điều tra.

Ngoài ra, thường xuyên liên hệ và phối hợp chặt chẽ với hiệp hội và Bộ Công Thương (Cục Phòng vệ thương mại) để được tư vấn, hỗ trợ kịp thời để xử lý vụ việc.