[Emagazine] Thổ cẩm Nùng Lạng Sơn và câu chuyện bài toán "thương mại hóa" di sản

Không chỉ lưu giữ bản sắc văn hóa của đồng bào Nùng, thổ cẩm Lạng Sơn đang từng bước trở thành sản phẩm hàng hóa có giá trị kinh tế. Từ các tổ hợp tác đến chương trình OCOP, việc thương mại hóa di sản mở ra hưg đi mới, giúp người dân bảo tồn nghề truyền thống và nâng cao thu nhập.

Trong nhiều năm, nhắc đến nghề thêu, dệt thổ cẩm của đồng bào Nùng Phàn Slình ở Lạng Sơn, người ta thường nghĩ đến những bộ trang phục chỉ xuất hiện trong các dịp lễ hội, cưới hỏi hay Tết truyền thống. Những tấm vải nhuộm chàm, những đường thêu thủ công tỉ mỉ vẫn được gìn giữ trong mỗi gia đình, nhưng nghề truyền thống lại đứng trước nguy cơ mai một khi hàng may mặc công nghiệp ngày càng phổ biến, nhu cầu sử dụng trang phục truyền thống giảm dần và lớp trẻ ít còn mặn mà với nghề.

Thực tế đó đặt ra một bài toán không chỉ riêng với Lạng Sơn mà với nhiều địa phương có đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống: nếu chỉ bảo tồn theo cách cất giữ trong bảo tàng hay duy trì trong phạm vi cộng đồng, liệu di sản có thể tồn tại lâu dài?

Câu trả lời đang dần được tìm thấy từ chính những người phụ nữ Nùng ở Lạng Sơn, nơi những đôi bàn tay từng chỉ may vá cho gia đình nay đã làm ra những sản phẩm OCOP, từng bước tiếp cận thị trường trong và ngoài nước. Từ câu chuyện của nghề thêu, dệt truyền thống, Lạng Sơn đang định hình một hướng đi mới: thương mại hóa di sản để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển kinh tế, góp phần giảm nghèo bền vững ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Nghề thêu, dệt truyền thống của người Nùng Phàn Slình đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Để hoàn thiện một bộ trang phục truyền thống, người phụ nữ phải trải qua hàng loạt công đoạn công phu như dệt vải trên khung gỗ, nhuộm chàm nhiều lần, cắt may rồi thêu tay từng họa tiết.

Trên nền vải chàm đặc trưng, những hoa văn mang cảm hứng từ thiên nhiên và đời sống được tạo nên bằng kỹ thuật thêu thủ công. Mỗi đường kim, mũi chỉ không chỉ phản ánh sự khéo léo mà còn gửi gắm quan niệm thẩm mỹ, nét sinh hoạt và bản sắc của cộng đồng người Nùng. Trang phục nữ với áo năm thân màu chàm, khăn đội đầu thêu chỉ màu, tua chỉ, hạt bạc; trang phục nam giản dị với gam màu chàm, đen... tất cả tạo nên một diện mạo văn hóa riêng biệt của vùng Đông Bắc.

Chính giá trị văn hóa ấy khiến nghề thêu, dệt không đơn thuần là một nghề thủ công mà còn là một di sản sống. Tuy nhiên, khi đời sống hiện đại thay đổi, những bộ trang phục truyền thống chỉ còn được sử dụng trong các dịp lễ, hội, Tết. Nếu không tìm được đầu ra cho sản phẩm, nghề truyền thống sẽ rất khó tồn tại.

Đó cũng là lý do Lạng Sơn lựa chọn hướng tiếp cận mới: bảo tồn không chỉ bằng việc lưu giữ kỹ thuật truyền thống mà còn phải tạo ra giá trị kinh tế từ chính những sản phẩm ấy.

Muốn vậy, sản phẩm thổ cẩm không thể chỉ dừng lại ở bộ trang phục truyền thống. Cần có sự đổi mới về mẫu mã, công năng sử dụng để đáp ứng nhu cầu của thị trường hiện đại nhưng vẫn giữ được cốt lõi văn hóa bản địa.

Nếu trước đây, nghề thêu, dệt chủ yếu phục vụ nhu cầu trong gia đình thì vài năm trở lại đây, tư duy của người dân đã có nhiều thay đổi.

Một dấu mốc quan trọng là lớp truyền dạy nghề thêu, dệt thổ cẩm dân tộc Nùng Phàn Slình được tổ chức năm 2023 với 33 học viên nữ. Sau khóa học, Câu lạc bộ nghề thêu, dệt thổ cẩm được thành lập, tạo tiền đề để đến tháng 4/2025 chuyển đổi thành Tổ hợp tác Nghề thêu, dệt dân tộc Nùng Phàn Sình Hải Yến.

Từ mô hình sản xuất nhỏ lẻ, các thành viên bắt đầu liên kết, chia sẻ kinh nghiệm, thống nhất quy trình sản xuất và cùng tìm kiếm thị trường.

Theo chị Lý Thị Hiền, Tổ trưởng Tổ hợp tác Nghề thêu, dệt dân tộc Nùng Phàn Sình Hải Yến, trước đây nghề thêu, dệt chỉ làm trong gia đình, sản phẩm chủ yếu phục vụ sinh hoạt. Khi tham gia tổ hợp tác, chị em thường xuyên trao đổi kỹ thuật, hỗ trợ nhau nâng cao chất lượng sản phẩm, nhờ đó nghề truyền thống từng bước tìm lại chỗ đứng.

Sự thay đổi lớn nhất không chỉ nằm ở quy mô sản xuất mà còn ở tư duy làm nghề. Thay vì chỉ may trang phục truyền thống, các thành viên chủ động nghiên cứu thị hiếu khách hàng để phát  triển thêm nhiều dòng sản phẩm như túi xách, khăn quàng, ví, khăn trải bàn, vỏ gối, tranh treo tường, quà lưu niệm... Những sản phẩm này vừa mang dấu ấn văn hóa Nùng vừa phù hợp với nhu cầu tiêu dùng hiện đại.

Song song với đó, tổ hợp tác cũng tích cực quảng bá trên nền tảng số, tham gia các hội chợ, triển lãm, lễ hội văn hóa và các sự kiện xúc tiến thương mại nhằm mở rộng thị trường. Hiện nay, trung bình mỗi tháng tổ hợp tác sản xuất từ 100 đến 200 sản phẩm, vào mùa cao điểm có thể tăng gấp đôi. Nhiều thành viên đã mở cửa hàng may mặc ngay tại địa phương với thu nhập ổn định khoảng 5-6 triệu đồng mỗi tháng.

Đối với chị Hà Thị Trường, việc tham gia tổ hợp tác không chỉ giúp học được nghề mà còn mở ra cơ hội cải thiện thu nhập. Tận dụng thời gian nông nhàn để thêu, may, chị có thêm nguồn thu phục vụ cuộc sống gia đình mà vẫn gắn bó với nghề truyền thống.

Không dừng lại ở xã Công Sơn, mô hình tổ hợp tác sản xuất trang phục truyền thống dân tộc Nùng tại xã Thiện Thuật cũng cho thấy hiệu quả rõ nét. Các thành viên vẫn duy trì quy trình thủ công truyền thống từ trồng cây chàm, ngâm ủ, nhuộm vải đến cắt may, hoàn thiện sản phẩm. Mỗi bộ trang phục có thể mất gần một tháng để hoàn thành và được bán với giá từ 1 đến 2 triệu đồng tùy mẫu mã.

Tháng 12/2025, sản phẩm trang phục truyền thống của tổ hợp tác được công nhận OCOP 3 sao, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và tạo thêm việc làm cho phụ nữ địa phương.

Việc đạt chứng nhận OCOP 3 sao được xem là bước ngoặt quan trọng đối với nghề thêu, dệt truyền thống của người Nùng. OCOP không chỉ là một chứng nhận về chất lượng mà còn là công cụ giúp chuẩn hóa sản phẩm, xây dựng thương hiệu, hoàn thiện bao bì, nhãn mác và tạo niềm tin cho người tiêu dùng.

Thông qua chương trình này, các sản phẩm thổ cẩm truyền thống không còn chỉ được bán trong cộng đồng mà từng bước tiếp cận các hệ thống phân phối rộng lớn hơn.

Theo ông La Văn Tùng, chủ tịch UBND xã Công Sơn, việc chuẩn hóa và nâng tầm sản phẩm theo tiêu chí OCOP đã góp phần đánh thức giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số, đưa nghề truyền thống từng bước vươn xa và tiếp cận thị trường du lịch rộng lớn hơn.

Từ những tấm vải nhuộm chàm bên bếp lửa, sản phẩm của tổ hợp tác hiện đã có mặt tại nhiều sự kiện văn hóa, du lịch trong và ngoài tỉnh. Đồng thời, các đơn vị còn phối hợp với doanh nghiệp để từng bước đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế.

Thành công này cho thấy, khi văn hóa được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển thay vì chỉ là giá trị cần bảo tồn, di sản sẽ có thêm sức sống mới.

Đằng sau sự chuyển mình của nghề thêu, dệt truyền thống là sự đồng hành của chính quyền địa phương. Những năm qua, các sở, ngành và chính quyền cơ sở đã triển khai nhiều giải pháp từ mở lớp truyền dạy nghề, thành lập câu lạc bộ, hỗ trợ thành lập tổ hợp tác đến xây dựng sản phẩm OCOP, kết nối xúc tiến thương mại và phát triển du lịch gắn với văn hóa.

Đặc biệt, việc đưa văn hóa dân tộc vào trường học được xem là giải pháp căn cơ để bảo tồn lâu dài.

Tại xã Công Sơn, các trường học đều thành lập câu lạc bộ văn hóa, tổ chức hoạt động ngoại khóa gắn với trang phục truyền thống. Học sinh ở cả ba cấp học có một ngày mỗi tuần mặc trang phục dân tộc đến trường. Đây không chỉ là hoạt động giáo dục mà còn góp phần nuôi dưỡng niềm tự hào văn hóa ngay từ thế hệ trẻ.

Trong giai đoạn tới, để thương mại hóa di sản hiệu quả hơn, vai trò của chính quyền sẽ không chỉ dừng ở việc hỗ trợ sản xuất. Điều cần thiết là tiếp tục hoàn thiện các cơ chế bảo tồn làng nghề gắn với phát triển du lịch cộng đồng; đầu tư hạ tầng giao thông kết nối các làng nghề với trung tâm huyện và các điểm du lịch; nâng cấp hạ tầng điện, viễn thông, Internet tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số nhằm tạo điều kiện cho hoạt động quảng bá, bán hàng trực tuyến và chuyển đổi số.

Đó sẽ là nền tảng để sản phẩm thổ cẩm không chỉ tiếp cận khách du lịch đến Lạng Sơn mà còn đến với người tiêu dùng trên phạm vi cả nước.

Nếu người dân tạo ra sản phẩm và chính quyền đóng vai trò kiến tạo thì doanh nghiệp chính là cầu nối đưa sản phẩm đến với thị trường.

Thời gian qua, Tổ hợp tác Nghề thêu, dệt dân tộc Nùng Phàn Sình Hải Yến đã phối hợp với doanh nghiệp để đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế. Đây là bước đi cho thấy việc liên kết chuỗi giá trị đang dần hình thành.

Tuy nhiên, để xây dựng thương hiệu mạnh, thổ cẩm Nùng cần nhiều hơn những đơn hàng riêng lẻ. Các doanh nghiệp có thể đồng hành cùng địa phương trong thiết kế sản phẩm theo nhu cầu thị trường, nâng cấp bao bì, xây dựng bộ nhận diện thương hiệu, phát triển các bộ sưu tập quà tặng, phụ kiện thời trang, đồ trang trí nội thất và sản phẩm lưu niệm cao cấp.

Đồng thời, cần tăng cường đưa sản phẩm vào các gian hàng OCOP, cửa hàng quà tặng tại các điểm du lịch nổi tiếng của Lạng Sơn như Kỳ Lừa, Mẫu Sơn hay khu vực cửa khẩu Tân Thanh để mở rộng cơ hội tiếp cận khách hàng.

Khi được đặt trong hệ sinh thái du lịch, mỗi sản phẩm thổ cẩm sẽ không chỉ là một món hàng mà còn trở thành câu chuyện văn hóa, mang theo giá trị trải nghiệm của vùng đất và con người xứ Lạng.

Câu chuyện của nghề thêu, dệt thổ cẩm người Nùng Phàn Slình cho thấy một thực tế rõ ràng: bảo tồn và phát triển không phải là hai mục tiêu đối lập. Ngược lại, chỉ khi nghề truyền thống tạo ra giá trị kinh tế, mang lại việc làm và thu nhập ổn định thì người dân mới có động lực gìn giữ, truyền dạy và tiếp tục sáng tạo.

Từ những lớp học truyền nghề đầu tiên, sự ra đời của các tổ hợp tác, những sản phẩm OCOP đạt chuẩn đến quá trình mở rộng thị trường, Lạng Sơn đang từng bước giải bài toán thương mại hóa di sản theo hướng hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.

Trong hành trình ấy, văn hóa không còn là giá trị đứng yên mà đã trở thành nguồn lực kinh tế. Những đường kim, mũi chỉ của người phụ nữ Nùng hôm nay không chỉ dệt nên sắc màu truyền thống mà còn đang dệt nên những cơ hội sinh kế mới, góp phần giảm nghèo bền vững và xây dựng thương hiệu hàng hóa đặc trưng cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số của Lạng Sơn.