(Emagazine) Từ sản phẩm sân khấu của đồng bào Khmer đến thị trường sản phẩm OCOP

Từ sản phẩm văn hóa gắn với sân khấu, lễ hội và đời sống tâm linh của đồng bào Khmer, những chiếc mặt nạ Chằn do Nghệ nhân ưu tú Kim Mạnh chế tác đang tìm thêm một “đời sống” mới trong không gian OCOP, du lịch và thị trường quà tặng văn hóa. Đằng sau hành trình ấy không chỉ là nỗ lực của một người giữ nghề, mà còn là câu chuyện về chính sách bảo tồn di sản, phát triển sản phẩm đặc trưng và tạo sinh kế từ chính bản sắc của đồng bào dân tộc thiểu số.

Gần ba thập kỷ qua, trong căn nhà ở ấp Kos Sla, xã Trà Cú, tỉnh Vĩnh Long, Nghệ nhân ưu tú Kim Mạnh vẫn ngày ngày ngồi bên những khuôn đất, những lớp vải, giấy, màu sơn để tạo nên những chiếc mão và mặt nạ truyền thống của đồng bào Khmer.

Trong số đó, dễ gây ấn tượng nhất là những chiếc mặt nạ Chằn với đôi mắt lớn, khuôn miệng dữ dằn, màu sắc rực rỡ cùng hệ thống hoa văn cầu kỳ.

Với người Khmer, Chằn không đơn giản là một hình tượng trang trí. Nhân vật xuất hiện trong nhiều loại hình múa, hát và sân khấu truyền thống, gắn với những câu chuyện về thiện - ác, chính nghĩa - hung tàn và quan niệm hướng con người tới những điều tốt đẹp.

Năm 2023, sản phẩm mặt nạ Chằn của nghệ nhân Kim Mạnh được công nhận OCOP 3 sao, đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý của sản phẩm vốn chủ yếu tồn tại trong không gian văn hóa truyền thống.

Trong đời sống văn hóa Khmer, mão và mặt nạ là phục trang đặc biệt của các loại hình nghệ thuật như Rô Băm, Dù Kê, Chhay-dăm, Aday và nhiều hoạt động lễ hội.

Bởi thế, trong thời gian dài, thị trường của người làm nghề cũng khá hẹp. Nghệ nhân chủ yếu làm theo đơn đặt hàng của các đoàn nghệ thuật, nhà chùa hoặc phục vụ lễ hội, Tết truyền thống.

Khi hoạt động biểu diễn sôi động, người thợ có việc. Khi không gian trình diễn thu hẹp, số người cần mua mão, mặt nạ cũng ít dần.

Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến việc tìm người trẻ nối nghề trở nên khó khăn. Một sản phẩm đòi hỏi nhiều ngày lao động thủ công nhưng đầu ra không thường xuyên khó có thể tạo sức hút bằng những công việc mang lại nguồn thu ổn định hơn.

Nghệ nhân Ưu tú Kim Mạnh hiểu rõ điều đó. Ông đã mở cửa nhà, sẵn sàng truyền dạy miễn phí cho những người thực sự muốn học nghề. Nhưng giữ được kỹ thuật mới chỉ là một nửa câu chuyện. Muốn lớp trẻ gắn bó, nghề còn phải giúp người làm có thể sống được.

Chính vì vậy, việc mặt nạ Kim Mạnh trở thành sản phẩm OCOP 3 sao mang ý nghĩa lớn hơn một chứng nhận chất lượng đơn thuần.

Nó mở ra khả năng nhìn nhận chiếc mặt nạ như một sản phẩm hàng hóa mang hàm lượng văn hóa, thay vì chỉ là đạo cụ biểu diễn.

Từ đây, câu chuyện về mặt nạ Chằn có thể mở rộng từ sân khấu sang thị trường quà tặng, trang trí, sản phẩm phục vụ du lịch và hoạt động trải nghiệm văn hóa.

Sản phẩm hiện cũng đã được giới thiệu trên Sàn giao dịch thương mại điện tử tỉnh Vĩnh Long do Sở Công Thương tỉnh quản lý. Đây là một bước nhỏ nhưng đáng chú ý đối với một nghề vốn được truyền theo phương thức thủ công và tiêu thụ chủ yếu qua những mối quan hệ truyền thống.

Khi xuất hiện trên môi trường số, chiếc mặt nạ không còn bị giới hạn trong phạm vi một phum sóc, một đoàn nghệ thuật hay một lễ hội.

Người ở nơi khác có thể biết đến nó, du khách có thể tìm hiểu về nghệ nhân. Một sản phẩm thủ công có thể đi xa hơn địa bàn nơi được tạo ra. Nhưng để thị trường thực sự được mở rộng, chỉ đưa sản phẩm lên một sàn thương mại điện tử là chưa đủ. Điều quan trọng hơn là phải tạo thêm những cách sử dụng mới cho chiếc mặt nạ.

Một chiếc mặt nạ nguyên bản vẫn cần được giữ đúng chuẩn để phục vụ biểu diễn và các không gian văn hóa truyền thống. Nhưng từ kỹ thuật và ngôn ngữ tạo hình ấy, nghệ nhân có thể phát triển những phiên bản nhỏ hơn làm quà lưu niệm, đồ trang trí, bộ sản phẩm trải nghiệm dành cho khách du lịch hay sản phẩm giáo dục giới thiệu văn hóa Khmer.

Khi đó, không phải chiếc mặt nạ nào cũng phải chờ được bước lên sân khấu mới có người mua.

Năm 2025, nghề thủ công truyền thống “Nghề làm mão, mặt nạ của đồng bào Khmer” được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với một nghề thủ công đã tồn tại hơn hai thế kỷ trong cộng đồng Khmer và gắn mật thiết với các loại hình nghệ thuật dân gian, múa tín ngưỡng, ca kịch truyền thống.

Tại lễ công bố di sản được tổ chức tháng 11/2025, tỉnh Vĩnh Long đặt ra yêu cầu không chỉ bảo tồn kỹ thuật làm nghề mà còn tăng cường truyền dạy, quảng bá và gắn di sản với phát triển du lịch địa phương.

Cách tiếp cận ấy cho thấy một sự chuyển đổi quan trọng trong câu chuyện bảo tồn.

Di sản không thể chỉ được “cất giữ”. Một nghề truyền thống chỉ thực sự sống khi còn người thực hành, còn thế hệ trẻ muốn học và còn cộng đồng cần tới sản phẩm.

Với mặt nạ Khmer, việc bảo tồn sân khấu Rô Băm, Dù Kê hay các lễ hội truyền thống vẫn rất cần thiết. Nhưng song song với đó, việc đưa nghề vào không gian du lịch và thị trường có thể tạo thêm nguồn lực để chính cộng đồng tiếp tục nuôi dưỡng di sản.

Định hướng này càng có cơ sở khi Vĩnh Long hiện là địa phương có cộng đồng dân tộc thiểu số đông, trong đó đồng bào Khmer chiếm tỷ lệ lớn. Theo cơ quan quản lý công tác dân tộc và tôn giáo của tỉnh, Vĩnh Long hiện có hơn 415.000 người Khmer, chiếm khoảng 11% dân số toàn tỉnh.

Tháng 4/2026, Tỉnh ủy Vĩnh Long ban hành Nghị quyết số 10-NQ/TU về phát triển toàn diện vùng đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Vĩnh Long giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045.

Nghị quyết đặt mục tiêu tạo chuyển biến đồng bộ về kinh tế, văn hóa, xã hội; huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, giảm nghèo bền vững, nâng cao đời sống người dân, đồng thời tiếp tục gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc.

Nếu nhìn từ một chiếc mặt nạ Chằn, chính sách ấy có thể được cụ thể hóa rất rõ.

Giữ nghề là giữ văn hóa; Phát triển sản phẩm là tạo thêm sinh kế; Đưa sản phẩm tới thị trường là tạo điều kiện để giá trị văn hóa tiếp tục được tái tạo bằng chính sức sống kinh tế của cộng đồng.

Năm 2026, tỉnh Vĩnh Long tiếp tục đẩy mạnh Chương trình Mỗi xã một sản phẩm theo hướng không chạy theo số lượng mà chú trọng nâng chất lượng, xây dựng thương hiệu, chuyển đổi số và mở rộng thị trường.

Theo Kế hoạch số 328/KH-UBND ngày 27/8/2026, tỉnh đặt mục tiêu trong năm có ít nhất 50 sản phẩm OCOP được công nhận từ 3 sao trở lên, đồng thời hỗ trợ nâng cao năng lực quản lý và phát triển sản phẩm cho các chủ thể.

Đáng chú ý, kế hoạch giao các địa phương phối hợp với Sở Công Thương hỗ trợ sản phẩm OCOP lên các sàn thương mại điện tử và tham gia các hoạt động xúc tiến thương mại, qua đó mở rộng kênh tiêu thụ và tiếp cận người tiêu dùng.

Đây là không gian chính sách phù hợp để những sản phẩm đặc thù như mặt nạ Chằn tìm thêm cơ hội.

Bởi OCOP không chỉ dành cho nông sản hay thực phẩm. Tinh thần của chương trình còn hướng tới những sản phẩm làng nghề, thủ công truyền thống và dịch vụ du lịch có nguồn gốc địa phương, khai thác lợi thế từ tri thức và văn hóa bản địa.

Thực tế, Sở Công Thương Vĩnh Long đang tổ chức nhiều hoạt động kết nối sản phẩm OCOP, sản phẩm công nghiệp nông thôn với thị trường. Tháng 7/2026, tỉnh tổ chức Hội chợ xúc tiến thương mại, sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu và OCOP; ngành Công Thương cũng tiếp tục chuẩn bị hoạt động xúc tiến thương mại gắn với Lễ hội Ok Om Bok năm 2026.

Ngày 11/9/2026, Bảo tàng tỉnh Đắk Lắk phối hợp với Bảo tàng tỉnh Vĩnh Long tổ chức trưng bày chuyên đề "Nghề làm mão, mặt nạ - nét văn hóa độc đáo của đồng bào Khmer. Không gian trưng bày có 4 nội dung chính gồm nghề làm mão, mặt nạ - kỹ thuật chế tác thủ công truyền thống; hình tượng nhân vật - những nhân vật trong sinh hoạt tín ngưỡng, nghệ thuật và lễ hội Khmer; hiện vật và câu chuyện văn hóa - những câu chuyện phía sau mỗi hiện vật; không gian trải nghiệm - kết nối, tương tác và lan tỏa giá trị văn hóa cộng đồng.

Với một sản phẩm mang đậm dấu ấn Khmer như mặt nạ Chằn, những không gian này đặc biệt có ý nghĩa.

Khách đến hội chợ không nhất thiết chỉ mua sản phẩm. Họ có thể xem nghệ nhân trực tiếp tạo hình, nghe kể về Chằn và Hanuman, thử tô màu một chiếc mặt nạ nhỏ hay tìm hiểu ý nghĩa của từng hoa văn.

Khi ấy, thứ được bán không chỉ là vật phẩm. Đó là trải nghiệm văn hóa.

Một chiếc mặt nạ Chằn được làm từ đất, vải, giấy và màu sơn không phải là sản phẩm có nguyên liệu đắt tiền. Phần giá trị lớn nhất nằm ở tri thức. Đó là hàng chục năm kinh nghiệm của người nghệ nhân; là cách tạo thần thái cho nhân vật; là hiểu biết về những tích truyện, màu sắc, hoa văn; là ký ức văn hóa được cộng đồng lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Chính phần giá trị vô hình ấy cần được chuyển hóa thành giá trị kinh tế.

Một sản phẩm có thể đi kèm mã QR giới thiệu nghệ nhân, quy trình chế tác và câu chuyện về nhân vật. Một bộ mặt nạ thu nhỏ có thể trở thành quà tặng đặc trưng.

Một workshop làm mặt nạ có thể trở thành điểm dừng trong tour trải nghiệm văn hóa Khmer.

Một không gian chế tác của nghệ nhân có thể trở thành nơi học sinh, du khách đến tìm hiểu về nghề.

Khi các khâu bảo tồn - sản xuất - du lịch - xúc tiến thương mại - chuyển đổi số được nối lại thành một chuỗi, cơ hội sống bằng nghề của người thợ cũng lớn hơn.

Và khi nghề mang lại sinh kế, câu chuyện truyền nghề sẽ bớt phụ thuộc vào sự hy sinh thầm lặng của những nghệ nhân lớn tuổi.

Gần 30 năm qua, Nghệ nhân ưu tú Kim Mạnh vẫn kiên trì với từng khuôn mặt Chằn, từng chiếc mão, từng nét cọ. Ông giữ nghề trước hết vì tình yêu với văn hóa dân tộc mình.

Nhưng để những chiếc mặt nạ ấy tiếp tục hiện diện sau một vài thế hệ nữa, tình yêu của riêng người nghệ nhân là chưa đủ.

Cần một thị trường biết trân trọng giá trị văn hóa. Cần những người trẻ nhìn thấy cơ hội sinh kế. Và cần chính sách tiếp tục tạo những “đường dẫn” để sản phẩm từ phum sóc bước tới hội chợ, điểm du lịch, sàn thương mại điện tử và người tiêu dùng.