[eMagazine] Từ tiết kiệm điện đến quản trị hệ thống: Bộ Công Thương đưa "nguồn năng lượng đầu tiên" vào bài toán an ninh năng lượng

Ngày 24/5/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 924/QĐ-TTg về Kế hoạch triển khai hoạt động hưởng ứng Ngày toàn dân tiết kiệm, chống lãng phí năm 2026. Theo đó, chủ đề được lựa chọn là "Tiết kiệm năng lượng, thịnh vượng tương lai".

Nếu như trong nhiều năm trước, nội dung tiết kiệm, chống lãng phí thường được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ quản lý ngân sách, tài sản công hoặc chi tiêu trong đời sống xã hội, thì việc đặt tiết kiệm năng lượng vào vị trí trung tâm của hoạt động hưởng ứng năm nay cho thấy một cách tiếp cận rộng hơn, gắn trực tiếp với yêu cầu phát triển của nền kinh tế.

Đằng sau chủ đề ấy là một thông điệp đáng chú ý gắn với thực tiễn cấp thiết: tiết kiệm năng lượng không còn là câu chuyện hóa đơn của riêng mỗi doanh nghiệp hay hộ gia đình, cũng không còn nằm trong phạm vi một giải pháp kỹ thuật hay một hành vi tiêu dùng văn minh, mà đang trở thành cấu phần quan trọng của chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và hiện thực hóa các mục tiêu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. 

Và với vai trò cơ quan quản lý nhà nước về năng lượng, Bộ Công Thương đang thúc đẩy mạnh mẽ quá trình này, nâng hiệu quả năng lượng từ vấn đề được khuyến khích thúc đẩy lên nội dung quan trọng trong công tác hoạch định chính sách và quản trị hệ thống năng lượng quốc gia.

Dù chỉ mới bước vào mùa hè, nắng nóng kéo dài và nhu cầu sản xuất, tiêu dùng tăng mạnh đã khiến hệ thống điện quốc gia liên tiếp xác lập các kỷ lục mới về công suất cực đại và sản lượng tiêu thụ điện. Riêng ngày 26/5, công suất cực đại toàn hệ thống đạt 58.103 MW, cao nhất từ đầu năm đến nay. Tại miền Bắc, phụ tải cũng tiến sát ngưỡng 30.000 MW trong bối cảnh nắng nóng gay gắt kéo dài trên diện rộng.

Những con số này phản ánh một thực tế tích cực: nền kinh tế đang tiếp tục phục hồi và tăng trưởng, nhu cầu sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng không ngừng gia tăng. Tuy nhiên, ở một góc nhìn khác, chúng cũng cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với công tác bảo đảm năng lượng cho phát triển.

Trong nhiều thập niên, câu chuyện năng lượng của Việt Nam chủ yếu xoay quanh việc phát triển nguồn cung và hệ thống truyền tải, phân phối, làm sao để tạo ra nhiều năng lượng hơn, đưa đến nhiều người dân, doanh nghiệp hơn. Yêu cầu này đến nay vẫn cấp thiết, song cần thời gian để đạt được các mục tiêu đầu tư cụ thể. 

Do đó, điều có thể giải quyết ngay trước mắt, là làm thế nào để mỗi đơn vị năng lượng được sử dụng hiệu quả hơn, tạo ra nhiều giá trị hơn cho nền kinh tế.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) gọi hiệu quả năng lượng là "First Fuel" - nguồn năng lượng đầu tiên. Khái niệm này xuất phát từ một thực tế đơn giản: một kilowatt giờ điện được tiết kiệm có giá trị tương đương một kilowatt giờ điện được sản xuất ra, nhưng không đòi hỏi phải đầu tư thêm nhà máy điện, đường dây truyền tải hay nhiên liệu đầu vào.

Nói cách khác, trước khi tìm kiếm các nguồn cung mới, việc sử dụng hiệu quả nguồn năng lượng hiện có chính là giải pháp nhanh nhất, ít tốn kém nhất và bền vững nhất để gia tăng nguồn lực cho nền kinh tế.

Đây cũng là lý do nhiều quốc gia coi hiệu quả năng lượng là một bộ phận không thể tách rời của chiến lược an ninh năng lượng quốc gia. Tại Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc hay các nước châu Âu, các chương trình nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng luôn được triển khai song song với các chính sách phát triển nguồn điện và chuyển dịch năng lượng. 

Đối với Việt Nam, ý nghĩa của tiết kiệm năng lượng càng trở nên rõ nét trong bối cảnh nhu cầu điện được dự báo tiếp tục tăng cao trong những năm tới để phục vụ mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững. Theo các kịch bản phát triển, nhu cầu điện của nền kinh tế sẽ tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng ở mức cao, kéo theo áp lực rất lớn đối với việc đầu tư nguồn điện, lưới điện và bảo đảm nhiên liệu cho phát điện.

Nhiều giải pháp tiết kiệm năng lượng có thể phát huy hiệu quả gần như ngay lập tức thông qua đổi mới công nghệ, tối ưu quy trình sản xuất, nâng cao hiệu suất thiết bị hoặc điều chỉnh hành vi sử dụng năng lượng. 

Việc này vừa giúp giảm áp lực lên hệ thống cung ứng năng lượng, vừa trực tiếp nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Với doanh nghiệp, đó là giảm chi phí sản xuất. Với hệ thống điện, đó là giảm áp lực đầu tư nguồn và lưới điện mới. Với quốc gia, đó là nâng cao khả năng tự chủ năng lượng, giảm phụ thuộc vào các yếu tố bên ngoài và tạo thêm dư địa cho tăng trưởng.

Chính vì vậy, trong những năm gần đây, tư duy quản lý năng lượng đang có sự dịch chuyển đáng chú ý: từ chỗ coi tiết kiệm năng lượng là hoạt động mang tính vận động, khuyến khích, sang xem đây là một giải pháp chiến lược trong bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển kinh tế - xã hội.

Và đây cũng là hướng tiếp cận đang được Bộ Công Thương từng bước hiện thực hóa thông qua việc hoàn thiện thể chế, xây dựng các chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, đồng thời đưa quản lý nhu cầu năng lượng trở thành một cấu phần quan trọng trong công tác điều hành ngành năng lượng.

Một trong những dấu ấn quan trọng là việc từng bước hoàn thiện hệ thống chính sách và pháp luật về sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả. Từ Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả đến các chương trình mục tiêu quốc gia, các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng đã từng bước hình thành khung chính sách tương đối đồng bộ cho hoạt động này.

Đặc biệt, Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (VNEEP) qua nhiều giai đoạn đã góp phần đưa khái niệm hiệu quả năng lượng từ phạm vi quản lý chuyên ngành trở thành một nội dung được quan tâm trong cộng đồng doanh nghiệp và toàn xã hội. Hàng nghìn cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm đã triển khai các giải pháp quản lý năng lượng, đầu tư đổi mới công nghệ, tối ưu hóa quy trình sản xuất, qua đó tiết kiệm đáng kể chi phí và giảm lượng năng lượng tiêu thụ.

Tuy nhiên, điểm đáng chú ý hơn cả là sự thay đổi trong tư duy quản lý.

Song song với giải bài toán “cung”, Bộ Công Thương tập trung vào quản trị cả “cầu” năng lượng.

Bộ đã tham mưu Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ ban hành liên tiếp các chỉ đạo để phát động một chiến dịch sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả toàn dân, như Chỉ thị 09/CT-TTg ngày 19/3/2026 về tăng cường thực hiện tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển phương tiện giao thông điện; hay Chỉ thị 10/CT-TTg ngày 30/3/2026 về tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà. 

Chỉ nhìn vào hai chỉ thị này thôi cũng thấy được tinh thần mà Bộ Công Thương muốn truyền tải là khá rõ ràng: tiết kiệm năng lượng không đồng nghĩa với chỉ giảm tiêu thụ năng lượng trong sản xuất và sinh hoạt, mà phải là tiêu thụ một cách thông minh thông qua quản lý nhu cầu sử dụng, dịch chuyển phụ tải và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng ở mọi phạm vi. Cách hiểu về “tiết kiệm năng lượng” đang được Bộ Công Thương mở rộng hơn.

Nhiều công cụ quản lý hiện đại đang từng bước được triển khai như quản lý nhu cầu điện (DSM), điều chỉnh phụ tải (DR), thúc đẩy các mô hình điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu kết hợp lưu trữ năng lượng…

Mới đây nhất, để thúc đẩy việc sử dụng điện hợp lý về thời gian, Bộ Công Thương đã ban hành khung giờ cao điểm, thấp điểm và giờ bình thường mới của hệ thống điện quốc gia. Khung giờ cao điểm được áp dụng từ 17h30 đến 22h30 (05 giờ/ngày) đối với các ngày từ thứ Hai đến thứ Bảy; riêng ngày Chủ nhật không có giờ cao điểm. Khung giờ thấp điểm được áp dụng từ 00h00 đến 06h00 tất cả các ngày trong tuần (06 giờ/ngày).

Nếu theo quy định hiện hành, khung giờ mới này sẽ chỉ được áp dụng kể từ ngày thực hiện điều chỉnh mức giá bán lẻ điện bình quân gần nhất. Nhưng thực tế, lần điều chỉnh giá điện gần nhất đã là hơn 1 năm trước (từ ngày 10/5/2025), và đến nay chưa có lần điều chỉnh giá nào tiếp theo.

Vì vậy, Bộ Công Thương tiếp tục đề xuất sửa đổi Thông tư số 60/2025/TT-BCT để có thể áp dụng khung giờ mới ngay trong mùa nắng nóng năm nay.

“Thông qua cơ chế giá điện theo khung giờ cao điểm, thấp điểm, các khách hàng sẽ có động cơ điều chỉnh hành vi tiêu thụ điện để giảm chi phí mua điện; giảm sử dụng vào giờ cao điểm và chuyển dịch sang khung giờ thấp điểm, giờ bình thường, từ đó giảm áp lực cho hệ thống điện trong thời gian cao điểm”, đại diện Cục Điện lực cho biết.

Thực tế cho thấy, áp lực lớn nhất đối với hệ thống điện không phải lúc nào cũng nằm ở tổng sản lượng điện tiêu thụ trong ngày, mà thường tập trung vào một số khung giờ cao điểm khi nhu cầu sử dụng điện tăng đột biến. Trong những thời điểm này, hệ thống phải huy động thêm các nguồn điện có chi phí cao hơn, vận hành lưới điện trong điều kiện căng thẳng hơn và duy trì mức dự phòng lớn hơn để bảo đảm an toàn hệ thống. 

Từ góc độ vận hành hệ thống, một kilowatt giờ được dịch chuyển khỏi khung giờ cao điểm nhiều khi mang lại giá trị không kém một kilowatt giờ được tiết kiệm.

Vì vậy, cùng với các giải pháp tiết kiệm điện truyền thống, Bộ Công Thương đang thúc đẩy mạnh mẽ các cơ chế quản lý nhu cầu điện theo hướng khuyến khích người dân và doanh nghiệp sử dụng điện đúng thời điểm, dịch chuyển một phần nhu cầu sử dụng điện ra khỏi các khung giờ cao điểm.

Điểm chung của các giải pháp này là thay đổi vai trò của khách hàng sử dụng năng lượng. Thay vì chỉ là đối tượng tiêu thụ thụ động, doanh nghiệp và người dân đang từng bước trở thành một phần của quá trình vận hành hệ thống năng lượng quốc gia.

Khi một doanh nghiệp chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất để giảm phụ tải trong giờ cao điểm; khi một cơ sở sản xuất đầu tư dây chuyền tiết kiệm năng lượng; khi một hộ gia đình thay đổi thói quen sử dụng điện hoặc tận dụng nguồn điện mặt trời tại chỗ, những hành động tưởng như riêng lẻ ấy thực chất đang góp phần giảm áp lực cho toàn hệ thống.

Đợt nắng nóng gay gắt cuối tháng 5 vừa rồi, dù chỉ kéo dài chưa đến 1 tuần, đã đưa “phép thử” đầu tiên cho hệ thống điện. Nhu cầu sử dụng điện tăng đột biến, phụ tải hệ thống điện quốc gia và miền Bắc liên tiếp xác lập các kỷ lục mới, đặc biệt phụ tải miền Bắc tăng tới trên 25% so với cùng kỳ năm 2025, theo số liệu của Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO).

Dưới sự chỉ đạo của Bộ Công Thương, cơ quan điều độ và các đơn vị đã chủ động chuẩn bị phương án vận hành, đảm bảo độ khả dụng của hệ thống, phối hợp xử lý nhanh các tình huống phát sinh. Nhờ đó, hệ thống điện được vận hành an toàn, ổn định và liên tục bất chấp phụ tải tăng cao kỷ lục.

Tuy nhiên, đây mới chỉ là bước đầu. Các dự báo khí tượng cho thấy trong thời gian tới, nhiều đợt nắng nóng diện rộng, kéo dài có thể tiếp tục xuất hiện, kéo theo nhu cầu sử dụng điện tăng cao. Áp lực đối với công tác bảo đảm cung ứng điện vẫn còn rất lớn.

Bộ Công Thương đã sẵn sàng ứng phó. Bộ đang yêu cầu đánh giá đồng thời cả phía cung và phía cầu năng lượng; cập nhật liên tục các kịch bản phụ tải; xây dựng các phương án điều chỉnh nhu cầu sử dụng điện; đồng thời đưa các giải pháp tiết kiệm điện và điều chỉnh phụ tải vào hệ thống giải pháp bảo đảm cung ứng điện quốc gia.

Tại hội nghị với các Tập đoàn, Tổng công ty năng lượng, các địa phương về đảm bảo cung ứng điện trong cao điểm mùa khô 2026, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng đặc biệt nhấn mạnh vai trò của công tác tiết kiệm điện, tiết kiệm năng lượng trên tất cả các mặt trận.

Theo Bộ trưởng, Chỉ thị số 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã đặt ra các mục tiêu, chỉ tiêu cụ thể về tăng cường tiết kiệm điện. Để các mục tiêu này được triển khai thực chất, đồng bộ và có thể kiểm tra, đánh giá trong quá trình thực hiện, người đứng đầu Bộ Công Thương đã giao các đơn vị khẩn trương xây dựng, hoàn thiện bộ KPI triển khai tiết kiệm điện để có cơ sở phân giao KPI và trách nhiệm rõ ràng, đồng bộ tới từng cấp, từng đơn vị và từng nhóm chủ thể liên quan. 

Đây là bước đi cho thấy tiết kiệm điện đang được chuyển từ mục tiêu mang tính định tính sang các tiêu chí có thể đo lường, giám sát và đánh giá kết quả thực hiện.

Cùng với đó là yêu cầu triển khai đồng bộ các công cụ quản lý nhu cầu điện như điều chỉnh phụ tải, dịch chuyển phụ tải khỏi giờ cao điểm, phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu, lưu trữ năng lượng và tăng cường truyền thông thay đổi hành vi sử dụng điện trong cộng đồng.

Hơn hết, để thực sự phát huy vai trò của “nguồn năng lượng đầu tiên”, phải tích hợp được yếu tố tiết kiệm năng lượng ngay từ khâu xây dựng các kịch bản cung ứng điện và điều hành hệ thống năng lượng quốc gia thông qua việc dự báo, đo lường khả năng tiết kiệm của từng khu vực khách hàng, từ đó đưa ra được cơ sở cho các giải pháp quản trị cung - cầu năng lượng sát với thực tiễn, đồng thời nâng cao khả năng năng lực dự phòng cho hệ thống.

Đây cũng chính là sự khác biệt giữa cách tiếp cận truyền thống và tư duy quản trị năng lượng hiện đại mà Bộ Công Thương đang từng bước định hình. Điều mà Bộ đang hướng đến, là xây dựng được một hệ thống năng lượng an toàn, có khả năng quản trị hiệu quả cả phía cung và phía cầu, có khả năng dự báo, điều phối và tối ưu hóa việc sử dụng năng lượng trên phạm vi toàn xã hội.

Trong mô hình đó, tiết kiệm năng lượng dần trở thành nguồn lực chiến lược, được tính toán, lượng hóa và đưa vào quá trình hoạch định chính sách, vận hành hệ thống cũng như xây dựng các kịch bản bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Từ chủ đề "Tiết kiệm năng lượng, thịnh vượng tương lai" của Ngày toàn dân tiết kiệm, chống lãng phí năm 2026, một thông điệp lớn hơn đang được đặt ra. Sự thịnh vượng của nền kinh tế không chỉ đến từ việc tạo ra nhiều nguồn lực hơn, mà còn đến từ khả năng sử dụng hiệu quả hơn những nguồn lực đang có.

Và trong số các nguồn lực đó, năng lượng là một trong những yếu tố nền tảng nhất.

Trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tiếp tục gia tăng cùng yêu cầu duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong những năm tới, hiệu quả năng lượng sẽ ngày càng trở thành một yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Mỗi đơn vị năng lượng được sử dụng hiệu quả hơn đồng nghĩa với việc giảm áp lực đầu tư mới, giảm chi phí sản xuất, nâng cao khả năng tự chủ năng lượng và tạo thêm dư địa cho phát triển.

Và đó cũng chính là ý nghĩa sâu xa nhất của thông điệp "Tiết kiệm năng lượng, thịnh vượng tương lai" và định hướng điều hành của Bộ Công Thương: đưa hiệu quả năng lượng từ một hành vi tiêu dùng thành một phần của an ninh năng lượng và nguồn lực phát triển của quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.