GII 2026: Từ thứ hạng đến chất lượng đổi mới sáng tạo
WIPO xếp Việt Nam vào nhóm bảy nền kinh tế thu nhập trung bình có tốc độ cải thiện thứ hạng nhanh nhất kể từ năm 2013, cùng Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Philippines, Morocco và Indonesia. Việt Nam tiếp tục đứng thứ ba ASEAN, sau Singapore và Malaysia; đồng thời đứng thứ hai trong nhóm các nền kinh tế thu nhập trung bình thấp, sau Ấn Độ.
Đáng chú ý, Việt Nam duy trì 16 năm liên tiếp trạng thái “innovation overperformer” – nền kinh tế có kết quả đổi mới sáng tạo cao hơn mức kỳ vọng xét theo trình độ phát triển. WIPO coi Việt Nam và Ấn Độ là hai nền kinh tế duy trì trạng thái này lâu nhất.
Điểm đáng chú ý nhất trong hồ sơ Việt Nam không phải là một bậc tăng ở thứ hạng chung, mà là khoảng cách giữa hai vế của hệ thống đổi mới sáng tạo. Việt Nam đứng thứ 54 về đầu vào nhưng thứ 35 về đầu ra. Chênh lệch 19 bậc cho thấy kết quả đổi mới sáng tạo cao hơn đáng kể so với thứ hạng nguồn lực đầu vào.
WIPO cho rằng thành công của Việt Nam gắn với việc kết nối năng lực trong nước với thị trường thông qua chuỗi giá trị toàn cầu, thương mại công nghệ cao, dịch vụ số, thiết kế, thương hiệu, sở hữu trí tuệ và hoạt động khởi nghiệp. Nhưng lợi thế sản xuất và thương mại không tự động tạo ra năng lực sáng tạo nội sinh. Bước tiếp theo là mở rộng nghiên cứu trong nước, sáng chế và tạo tri thức.
Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, kết quả này đến từ ba yếu tố: nguồn lực đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tăng mạnh; hệ thống chính sách, pháp luật tiếp tục được hoàn thiện; và sự tham gia ngày càng rõ nét của Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học đang góp phần hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Các con số cụ thể cho thấy Việt Nam đang có lợi thế rõ ở phía sản xuất, thương mại và ứng dụng công nghệ. GII 2026 ghi nhận Việt Nam đứng đầu thế giới về tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao trong tổng thương mại và tỷ trọng xuất khẩu hàng hóa sáng tạo. Việt Nam đứng thứ 3 về tỷ trọng nhập khẩu công nghệ cao, thứ 5 về số lượng ứng dụng điện thoại di động được tạo ra và thứ 6 về tốc độ tăng năng suất lao động.
Một số chỉ tiêu khác cũng ở nhóm cao: chi nghiên cứu và phát triển do doanh nghiệp tài trợ chiếm 58%, xếp thứ 13; tín dụng nội địa cho khu vực tư nhân so với GDP xếp thứ 14; tổng tư bản hình thành và mức độ đa dạng của sản xuất trong nước cùng xếp thứ 19.
Ở các chỉ số đầu ra được WIPO và tài liệu Bộ Khoa học và Công nghệ nêu trực tiếp, đơn đăng ký sáng chế theo nước xuất xứ tăng ba bậc lên vị trí 63; sản lượng công nghệ cao tăng một bậc lên vị trí 25; mức độ phức tạp của sản xuất và xuất khẩu tăng tám bậc lên vị trí 44; đơn đăng ký kiểu dáng công nghiệp theo nước xuất xứ tăng ba bậc lên vị trí 48.
Nhưng chính ở đây xuất hiện một nghịch lý đáng suy nghĩ. Việt Nam rất mạnh ở sản xuất và thương mại công nghệ cao, trong khi một số chỉ báo phản ánh nền tảng tri thức và năng lực nghiên cứu vẫn ở vị trí thấp. WIPO gọi đây là một “trần kính” đối với quá trình hội tụ của các nền kinh tế thu nhập trung bình.
Trong so sánh của WIPO, Việt Nam và Philippines đã đạt mức tương đương nhóm thu nhập cao ở sản xuất công nghệ cao và xuất khẩu công nghệ cao. Việt Nam còn nổi bật về hàng hóa sáng tạo, nhập khẩu công nghệ cao, định giá kỳ lân và thương hiệu. Nhưng cả hai vẫn dưới trung vị nhóm thu nhập trung bình về bài báo khoa học và sáng chế PCT. WIPO cho rằng, bước tiếp theo là dịch chuyển sang những chức năng có giá trị cao hơn bằng cách mở rộng nghiên cứu trong nước, sáng chế và tạo tri thức.
Với Việt Nam, khoảng trống này thể hiện ở một số chỉ số: chi cho giáo dục tính theo GDP đứng thứ 112; bài báo khoa học quốc tế trên tỷ PPP GDP đứng thứ 106; lao động có kiến thức trong khu vực doanh nghiệp đứng thứ 85. Đây không phải là phủ nhận những tiến bộ về sản xuất hay thương mại. Ngược lại, nó cho thấy nền tảng tri thức cần tăng tốc để theo kịp mức độ hội nhập vào các mạng lưới sản xuất quốc tế.
Định hướng này đặt câu chuyện GII trở lại với nền tảng của khoa học và công nghệ. Khi sản xuất công nghệ cao đã trở thành lợi thế, câu hỏi khó hơn là Việt Nam có thể tạo ra bao nhiêu tri thức, sáng chế và công nghệ của chính mình.
Một chỉ số đáng chú ý là tỷ trọng chi nghiên cứu và phát triển do khu vực doanh nghiệp tài trợ đạt 58%, xếp thứ 13 thế giới ở chỉ tiêu này (số liệu năm 2023). Con số cho thấy doanh nghiệp đã là một nguồn lực quan trọng của hệ thống nghiên cứu và phát triển (R&D).
Nhưng nhìn cùng lúc với cảnh báo về sáng chế, bài báo khoa học và liên kết khoa học - công nghiệp, thì rộng hơn không chỉ cần doanh nghiệp chi nhiều hơn cho R&D, mà cần làm sao để khoản đầu tư đó đi vào những bài toán công nghệ cụ thể, tạo ra sản phẩm, quy trình, tài sản trí tuệ và năng suất.
Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh doanh nghiệp cần tham gia mạnh mẽ hơn vào nghiên cứu, phát triển và đổi mới sáng tạo, tăng đầu tư cả về tài chính và nhân lực; đưa công nghệ vào hoạt động sản xuất, kinh doanh để nâng cao chất lượng sản phẩm, gia tăng giá trị và năng suất lao động.
GII 2026 bổ sung chỉ tiêu về các dự án R&D và FDI công nghệ cao theo hình thức đầu tư mới được công bố. WIPO xác định 14 nền kinh tế là “investment magnets” – nơi có dòng dự án R&D và FDI công nghệ cao vào cao hơn mức trung bình thế giới, trong khi dòng đầu tư ra chưa đạt mức tương ứng. Việt Nam nằm trong nhóm này, cùng Indonesia, Malaysia, Philippines và Thái Lan trong số các nền kinh tế Đông Nam Á được nêu.
Theo Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu thuộc nhóm 40 quốc gia dẫn đầu thế giới về GII. Xa hơn, Nghị quyết 57-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2045 Việt Nam thuộc nhóm 30 nước dẫn đầu thế giới về đổi mới sáng tạo.
Bộ Khoa học và Công nghệ xác định các nhiệm vụ trọng tâm gồm: tiếp tục hoàn thiện thể chế; tăng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển; thu hút các tập đoàn, doanh nghiệp lớn hình thành trung tâm R&D và mở rộng đầu tư vào công nghệ cao, công nghệ chiến lược; nâng cao năng lực viện, trường; thúc đẩy liên kết viện - trường - doanh nghiệp; thu hút vốn cho doanh nghiệp khởi nghiệp dựa trên công nghệ; hình thành các cụm, liên kết đổi mới sáng tạo; hỗ trợ doanh nghiệp tiếp nhận, hấp thụ và làm chủ công nghệ.
GII 2026 cho Việt Nam một bức tranh có cả gam sáng và khoảng trống. Nhưng chính những lợi thế đó đặt ra yêu cầu mới. Khi một nền kinh tế đã tham gia sâu vào chuỗi giá trị công nghệ cao, giá trị của chặng tiếp theo không thể chỉ đo bằng lượng hàng hóa xuất đi hay tốc độ tăng sản lượng. Đó còn là năng lực tạo ra tri thức, sáng chế, công nghệ, doanh nghiệp công nghệ và những sản phẩm có hàm lượng giá trị cao hơn.
Khoảng cách giữa xuất khẩu công nghệ cao và nền tảng nghiên cứu là chỉ dấu để nhìn rõ hướng đi. Việt Nam đã chứng minh khả năng biến nguồn lực thành kết quả. Thách thức tiếp theo là nâng chất lượng của chính những nguồn lực ấy, tạo ra năng lực nghiên cứu sâu hơn và làm cho doanh nghiệp trở thành một động lực mạnh hơn của R&D và đổi mới sáng tạo.
Nếu 43/139 là một cột mốc, thì mục tiêu Top 40 và Top 30 sẽ không được quyết định bởi một vài bậc tăng hạng trong từng năm. Nó sẽ được quyết định bởi khả năng kết nối viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và thị trường; bởi chất lượng nhân lực; bởi số lượng và chất lượng sáng chế; bởi mức độ đầu tư R&D; và cuối cùng, bởi khả năng biến tri thức thành công nghệ, sản phẩm và năng suất.
Việt Nam đã đi xa hơn trong việc chuyển hóa nguồn lực thành kết quả đổi mới sáng tạo. Chặng đường tiếp theo là chuyển lợi thế hấp thụ, sản xuất và thương mại công nghệ cao thành năng lực tạo ra tri thức, sáng chế và công nghệ của chính mình.
Tài liệu tham khảo:
WIPO – Global Innovation Index 2026: https://www.wipo.int/web-publications-preview/global-innovation-index-2026/assets/110523/2000-2026-en-global-innovation-index-2026-powering-entrepreneurs-at-the-frontier-of-science.pdf