1. Một số nét chung về tình trạng năng lượng VN

Mặc dù những năm qua, phát triển năng lượng ở Việt Nam đã được chú trọng nhiều hơn, nhưng nguồn vốn đầu tư vẫn còn là vấn đề nan giải. Chính vì thế, ngày 07/7/2010, Bộ Công Thương đã phối hợp cùng Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, Trung tâm Tư vấn Năng lượng Việt Nam, Trung tâm Thông tin Năng lượng Việt Nam tổ chức Hội thảo quốc tế "Giải pháp huy động nguồn vốn đầu tư phát triển năng lượng Việt Nam". 

Phát biểu tại Hội thảo, Thứ trưởng Bộ Công Thương Đỗ Hữu Hào đã cho rằng, giá điện ở VN đang được Chính phủ bao cấp cho cả người dân (50 kW đầu tiên dưới giá thành cho tất cả các hộ sử dụng điện) và doanh nghiệp. Làm như vậy, Chính phủ đang bao cấp cho tất cả các đối tượng sử dụng, mà trong số đó, có nhiều người không quan tâm đến việc được bao cấp. Cái mà họ quan tâm là chất lượng điện, giá điện phải thị trường hoá để đáp ứng nhu cầu sử dụng điện. Thứ trưởng Đỗ Hữu Hào đã nhấn mạnh việc đầu tư phát triển các ngành Năng lượng là vô cùng cần thiết vì trong tương lai, những tài nguyên như than, dầu khí... không phải là vô tận; trong khi đó nguồn vốn và ngân sách Nhà nước cũng có hạn. Vì vậy, mỗi ngành đều phải có những giải pháp riêng. Phát triển năng lượng phải đi trước một bước, đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế xã hội và đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia. 

Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, ông Trần Viết Ngãi thì khẳng định, ngành Năng lượng có công nghệ phức tạp mang tính đặc thù cao và đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn. Việc thu xếp huy động vốn cho phát triển ngành năng lượng là nhiệm vụ trọng tâm và cần giải quyết trước tiên. 

Theo báo cáo là giá than bán cho điện thấp hơn giá thành và giá điện hiện vẫn còn bao cấp... giá bán điện chưa theo giá thị trường nên thiếu vốn tái đầu tư, trong khi các nhà đầu tư nước ngoài chỉ đầu tư nếu có giá điện hợp lý, có lãi. Nhu cầu vốn cho ngành Năng lượng giai đoạn 2010 - 2015 ước tính hơn 150 tỉ USD. Tập đoàn Công nghiệp Than-Khoáng sản Việt Nam (TKV), từ năm 2010 trở đi, muốn phát triển, cần một lượng vốn khoảng 25.000-30.000 tỷ đồng, tương đương 1,3-1,6 tỷ USD/năm; trong đó vốn cho than, điện chiếm đến 70-80% nhu cầu. Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (PVN), tổng nhu cầu vốn đầu tư giai đoạn 2010-2015 khoảng 75 tỷ USD, riêng phần vốn phải thu xếp của PVN vào khoảng 20 tỷ USD. Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho biết, tổng vốn đầu tư theo Quy hoạch Điện VI là 80 tỷ USD, trong đó 52 tỉ USD để đầu tư nguồn điện và 28 tỉ USD đầu tư lưới điện (bình quân mỗi năm khoảng 4-5 tỉ USD. 

Một thực tế buồn là các ngành kinh tế khác ai cũng “kêu” ngành Điện và Than “độc quyền” tăng giá làm cho sản phẩm làm ra khó cạnh tranh, nhưng các nhà năng lượng thì “than trời”, vì với giá điện thấp, giá than bán cho điện cũng không tăng được, ngành Điện ăn vào lãi của ngành Than. Các ngành sản xuất khác, nhờ được bao cấp giá điện nên lợi nhuận của ngành Điện chuyển thành lãi của các ngành như ximăng, sắt thép, phân bón... Do giá điện duy trì ở mức bình quân hơn 5 cent/kWh, nên cũng không khuyến khích các nhà đầu tư nước ngoài đầu tư vào điện. 

2. Những “rào cản” đầu tư vào ngành Năng lượng. 

2.1. Minh bạch giá năng lượng 

Nhiều ý kiến cho rằng, một trong những “rào cản” đầu tư vào ngành Năng lượng là vấn đề minh bạch giá năng lượng. Cụ thể, các chuyên gia về năng lượng khẳng định, giá năng lượng thấp đang là “rào cản” đối với việc đầu tư vào ngành Điện. 

Một lãnh đạo của EVN cho biết, đối với các dự án điện sử dụng than nhập khẩu chủ yếu trong Tổng sơ đồ VI thì suất đầu tư đã lên tới 1.350-1.450 USD/kW. “Với nguồn vốn khổng lồ này, các ngân hàng thương mại trong nước hầu như đều phải cho vay hợp vốn, còn xét về hiệu quả đầu tư thì, nếu không có nguồn bảo lãnh tín dụng của Chính phủ, nguồn ODA, sẽ không có doanh nghiệp nào chịu được lãi suất thương mại 14-15%/năm để đầu tư dự án điện”. 

Tại Hội thảo, các ý kiến đều nhất trí về việc phải minh bạch hoá giá năng lượng, có cơ chế cho việc giá điện theo giá thị trường có sự định hướng của Nhà nước. Giá điện theo giá thị trường sẽ lập lại công bằng đối với giá than, giá than bán cho điện sẽ đạt bằng giá thành và có lợi nhuận để tái đầu tư. Khi giá điện đạt đến 7-8 cent/kWh sẽ khuyến khích các nhà đầu tư đầu tư vào điện để tìm kiếm lợi nhuận. Riêng đối với khu vực chính sách xã hội, người nghèo, người thu nhập thấp, học sinh, sinh viên, Nhà nước sẽ có chính sách hỗ trợ giá hợp lý, trên cơ sở chứng minh đúng đối tượng được trợ giá. Các đối tượng còn lại sẽ không thuộc diện được bao cấp giá điện. 

Hiệp hội Năng lượng hứa sẽ tập hợp ý kiến để kiến nghị Chính phủ về việc sẽ bỏ giá bán điện bậc thang trong biểu giá điện. 

2.2. Vướng ở cơ chế giá 

Các chuyên gia tham dự Hội thảo đều nhất trí việc thu xếp huy động vốn cho phát triển ngành Năng lượng là nhiệm vụ trọng tâm và cần giải quyết trước tiên. Theo Phó Tổng Giám đốc EVN, tổng vốn đầu tư ngành điện theo Quy hoạch Điện VI là 80 tỷ USD, tuy nhiên hiện nhiều dự án vẫn còn trên giấy do thiếu vốn đầu tư. Hiện EVN vẫn còn thiếu khoảng 40 tỷ USD nữa, trong khi việc kêu gọi vốn đầu tư là rất khó khăn. Một nguyên nhân quan trọng khó kêu gọi vốn đầu tư là giá bán điện chưa theo giá thị trường nên thiếu vốn tái đầu tư, trong khi các nhà đầu tư nước ngoài chỉ đầu tư nếu có giá điện hợp lý, có lãi. Hiện nay, cách tính giá điện bậc thang là lỗi thời, không minh bạch và không vì người nghèo. Đồng thời EVN đề nghị Hiệp hội Năng lượng VN sớm có văn bản trình Chính phủ xem xét, điều chỉnh cơ chế giá. 

Đồng quan điểm này, nhiều đại biểu cho rằng, vấn đề mấu chốt chính là cơ chế giá chưa phù hợp và đề nghị cơ quan quản lý nhà nước với cộng đồng doanh nghiệp phải sớm họp bàn để có chính sách phù hợp. 

Được biết, Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) đã thẩm định và cho vay đối với hàng trăm dự án năng lượng trọng điểm của quốc gia trong thời gian qua. Hiện tại, dư nợ của BIDV đối với ngành Năng lượng khoảng gần 20.000 tỷ đồng, trong đó chủ yếu là các dự án ngành điện. 

Thực tế, quy mô của các dự án năng lượng rất lớn, có thể lên đến hàng chục tỷ USD/năm, do đó khả năng đáp ứng, cân đối vốn của các tổ chức tài chính, tổ chức tín dụng trong nước là không thể. 

Được biết, Chính phủ cũng đang có chủ trương điều chỉnh giá năng lượng theo cơ chế thị trường, và đang được tiến hành từng bước; đồng thời hỗ trợ các doanh nghiệp trong việc mời gọi các tổ chức tín dụng quốc tế đầu tư phát triển năng lượng tại Việt Nam, phát hành trái phiếu nước ngoài thu hút nguồn vốn, bảo lãnh từng phần hoặc toàn phần cho các dự án năng lượng quan trọng. 

Tuy nhiên, có chuyên gia kinh tế ngoài ngành Năng lượng thì lại khẳng định: tình trạng thiếu điện hiện nay là do ngành Điện “độc quyền” và đối với các nhà đầu tư khác thì họ mong muốn có giải pháp mở cửa thị trường điện càng sớm, càng tốt và thực hiện giá bán điện minh bạch sẽ giúp giải quyết tình hình thiếu điện hiện nay.