Mức độ vận dụng các công cụ kế toán quản trị chiến lược tại doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ

TÓM TẮT

Trước sự cạnh tranh ngày càng gay gắt và môi trường kinh doanh biến động mạnh, kế toán quản trị chiến lược (Strategic Management Accounting - SMA) được xem là công cụ quan trọng hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và ra quyết định dài hạn. Tuy nhiên, mức độ vận dụng các công cụ kế toán quản trị chiến lược tại các doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ ở Việt Nam vẫn còn nhiều khác biệt và chưa thực sự đồng bộ. Bài viết tập trung phân tích thực trạng áp dụng các công cụ kế toán quản trị chiến lược phổ biến tại doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ, làm rõ những công cụ được sử dụng thường xuyên, những công cụ còn hạn chế trong triển khai, đồng thời chỉ ra các nguyên nhân chủ yếu ảnh hưởng đến mức độ vận dụng. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số hàm ý quản trị nhằm thúc đẩy việc áp dụng hiệu quả kế toán quản trị chiến lược trong doanh nghiệp, góp phần nâng cao chất lượng thông tin quản trị và hiệu quả hoạt động sản xuất - kinh doanh.

Từ khóa: kế toán quản trị chiến lược, công cụ kế toán quản trị, doanh nghiệp sản xuất, doanh nghiệp dịch vụ.

1. Đặt vấn đề

Trong những năm gần đây, xu hướng toàn cầu hóa, chuyển đổi số và sự gia tăng cạnh tranh đã đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp. Không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin phục vụ kiểm soát chi phí hay lập báo cáo nội bộ, kế toán quản trị ngày nay còn được kỳ vọng hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng và thực thi chiến lược kinh doanh. Trong bối cảnh đó, kế toán quản trị chiến lược nổi lên như một hướng tiếp cận hiện đại, gắn kết thông tin kế toán với phân tích thị trường, đối thủ cạnh tranh và giá trị dài hạn cho doanh nghiệp.

Đối với các doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ, việc vận dụng các công cụ kế toán quản trị chiến lược có ý nghĩa đặc biệt quan trọng do đặc thù hoạt động khác nhau về cơ cấu chi phí, chuỗi giá trị và mức độ cạnh tranh. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều doanh nghiệp vẫn chủ yếu sử dụng các công cụ kế toán quản trị truyền thống, trong khi các công cụ mang tính chiến lược chưa được áp dụng rộng rãi hoặc chỉ dừng ở mức hình thức. Điều này làm hạn chế vai trò của kế toán quản trị trong việc hỗ trợ ra quyết định chiến lược và nâng cao hiệu quả hoạt động. Xuất phát từ thực tiễn đó, bài viết tập trung phân tích mức độ vận dụng các công cụ kế toán quản trị chiến lược tại doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ, qua đó làm rõ thực trạng, những điểm còn tồn tại và đề xuất các hàm ý quản trị phù hợp.

2. Thực trạng vận dụng các công cụ kế toán quản trị chiến lược tại doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ Việt Nam

Thực tiễn tại các doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ ở Việt Nam cho thấy kế toán quản trị chiến lược đã bắt đầu được quan tâm trong những năm gần đây, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh thị trường ngày càng gay gắt và yêu cầu nâng cao hiệu quả quản trị nội bộ. Tuy nhiên, mức độ vận dụng các công cụ kế toán quản trị chiến lược còn ở mức khiêm tốn và chưa tương xứng với vai trò lý thuyết của lĩnh vực này. Phần lớn doanh nghiệp hiện nay vẫn vận hành hệ thống kế toán quản trị theo hướng truyền thống, tập trung chủ yếu vào kiểm soát chi phí và lập báo cáo nội bộ phục vụ yêu cầu ngắn hạn, trong khi các công cụ mang tính chiến lược chưa được triển khai một cách đầy đủ và bài bản.

Tại khối doanh nghiệp sản xuất, kế toán quản trị chiến lược ngày càng được quan tâm và áp dụng vào hoạt động quản lý nội bộ. Theo nghiên cứu của Pham Thi Thanh Hoa, Vu Thuy Duong (2024) được thực hiện tại 165 doanh nghiệp sản xuất ở Hà Nội, việc áp dụng kế toán quản trị chiến lược có ảnh hưởng tích cực đến hiệu quả hoạt động sản xuất và kinh doanh. Nghiên cứu này sử dụng cả phương pháp định tính và định lượng để đánh giá sự tương quan giữa mức độ áp dụng công cụ SMA với các chỉ tiêu hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng các doanh nghiệp có mức độ ứng dụng cao các công cụ kế toán quản trị chiến lược như phân tích chi phí theo hoạt động, thẻ điểm cân bằng và phân tích vị thế chi phí đối với đối thủ đều thể hiện hiệu quả hoạt động cao hơn so với những doanh nghiệp ít sử dụng các công cụ này. Điều này chứng tỏ rằng SMA không chỉ là công cụ hỗ trợ thông tin mà còn có vai trò thúc đẩy chiến lược hoạt động sản xuất bền vững, cải thiện năng suất và tối ưu hóa quy trình sản xuất trong môi trường cạnh tranh.

Mặt khác, nghiên cứu của Quynh Như, Duc Toan và Ha Phuoc (2025) khảo sát tại 650 doanh nghiệp sản xuất tại Việt Nam cũng phát hiện rằng việc ứng dụng các kỹ thuật kế toán quản trị chiến lược có ảnh hưởng rõ rệt đến quyết định đầu tư trong dài hạn. Trong nghiên cứu này, các yếu tố như chất lượng nhân sự kế toán, chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp, hệ thống thông tin kế toán, mức độ chấp nhận rủi ro và công nghệ áp dụng được xác định là các nhân tố có tác động đáng kể đến việc lựa chọn áp dụng SMA. Trong đó chất lượng nhân sự kế toán đóng góp mạnh nhất vào quyết định áp dụng SMA, theo sau là chiến lược kinh doanh và hệ thống thông tin kế toán. Nghiên cứu cũng cho thấy quy mô doanh nghiệp làm yếu tố điều tiết mối quan hệ giữa việc ứng dụng các kỹ thuật SMA và quyết định đầu tư chiến lược, hàm ý rằng doanh nghiệp lớn có nhiều khả năng tận dụng các công cụ này hơn so với doanh nghiệp nhỏ.

Một nghiên cứu đáng chú ý của Ngoc Ha (2024) đã đăng trên International Journal of Management and Sustainability, khảo sát trực tiếp 225 doanh nghiệp hoạt động ở nhiều lĩnh vực khác nhau tại Việt Nam. Kết quả cho thấy một số nhân tố như quy mô doanh nghiệp, mức độ cạnh tranh trên thị trường, chiến lược phát triển kinh doanh, mức độ phân quyền trong tổ chức, trình độ công nghệ ứng dụng và mức độ tham gia của kế toán vào quá trình ra quyết định đều có ảnh hưởng tích cực đến việc vận dụng kế toán quản trị chiến lược tại các doanh nghiệp Việt Nam. Trong đó, mức độ cạnh tranh được xác định là yếu tố có tác động mạnh nhất, cho thấy khi môi trường cạnh tranh trở nên khốc liệt hơn, doanh nghiệp có xu hướng tìm kiếm và áp dụng những công cụ SMA để hỗ trợ hoạch định chiến lược và nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh.  Nghiên cứu còn chỉ ra rằng các doanh nghiệp có quy mô lớn hơn và có chiến lược phát triển rõ ràng thường dễ dàng tiếp cận và triển khai các công cụ kế toán quản trị chiến lược hơn so với doanh nghiệp nhỏ và vừa, bởi họ có nguồn lực nhiều hơn để đầu tư vào hệ thống thông tin và nhân sự.

Thực trạng vận dụng SMA tại các doanh nghiệp dịch vụ ở Việt Nam có những điểm khác biệt nhất định. Doanh nghiệp dịch vụ thường gặp khó khăn trong việc xác định và phân bổ chi phí do đặc thù chi phí vô hình và không dễ lượng hóa như chi phí dịch vụ trực tiếp. Điều này dẫn tới việc các công cụ như kế toán chi phí theo hoạt động và chi phí vòng đời sản phẩm dịch vụ chưa được áp dụng rộng rãi. Nhiều doanh nghiệp dịch vụ vẫn duy trì các phương pháp kế toán truyền thống, tập trung vào theo dõi doanh thu và chi phí tổng quát mà không tách biệt rõ ràng các yếu tố chi phí theo hoạt động chiến lược. Việc thiếu các công cụ phản ánh đầy đủ chi phí và giá trị gắn với khách hàng, thị trường khiến cho hệ thống thông tin kế toán quản trị chưa thể phục vụ tốt cho việc hoạch định chiến lược dài hạn.

Một yếu tố dẫn tới thực trạng nêu trên là nhận thức và năng lực của đội ngũ kế toán cũng như nhà quản lý. Nghiên cứu về mức độ áp dụng thẻ điểm cân bằng của các doanh nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam chỉ ra rằng việc triển khai các công cụ SMA như kế toán chi phí theo hoạt động và thẻ điểm cân bằng đòi hỏi một trình độ nhất định về phân tích dữ liệu và hiểu biết chiến lược trong kế toán, điều mà nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa còn thiếu. Các công cụ như kế toán chi phí theo hoạt động dựa trên nguyên tắc phân bổ chi phí một cách chính xác hơn bằng cách tập trung vào hoạt động thực tế tạo chi phí, tuy nhiên yêu cầu này đòi hỏi dữ liệu đầu vào chi tiết và hệ thống hỗ trợ thông tin hiệu quả. Điều này tạo ra rào cản lớn đối với doanh nghiệp thiếu đầu tư vào hệ thống quản trị thông tin và nhân lực kế toán chất lượng.

Cũng cần nhìn nhận rằng ngay cả trong doanh nghiệp sản xuất, nơi các chi phí có thể dễ lượng hóa hơn, việc vận dụng SMA vẫn còn phân hóa. Một số doanh nghiệp sản xuất áp dụng công cụ phân tích chi phí theo hoạt động còn mang tính hình thức do chưa đủ dữ liệu chi tiết và chưa tích hợp với hệ thống kế toán tổng hợp. Phân tích vị thế cạnh tranh chi phí với đối thủ cũng thường chỉ dừng lại ở mức so sánh sơ bộ về giá bán và chi phí trung bình hơn là phân tích sâu theo chiến lược cạnh tranh dài hạn. Điều này cho thấy rằng việc vận dụng SMA ở mức cao đòi hỏi một hệ thống kế toán quản trị được xây dựng bài bản và liên kết chặt với quy trình hoạch định chiến lược, chứ không chỉ là triển khai các kỹ thuật riêng lẻ.

Tóm lại, thực trạng vận dụng các công cụ kế toán quản trị chiến lược tại doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ phản ánh sự phát triển nhưng còn nhiều hạn chế. Doanh nghiệp sản xuất có triển khai tương đối mạnh hơn do đặc thù chi phí dễ đo lường, song mức độ sâu và toàn diện của việc áp dụng còn hạn chế. Doanh nghiệp dịch vụ gặp khó khăn lớn hơn do đặc thù chi phí vô hình và yêu cầu về hệ thống thông tin phức tạp hơn. Những số liệu và nghiên cứu học thuật nêu trên cho thấy rằng dù SMA có nhiều lợi ích tiềm năng trong việc hỗ trợ hoạch định chiến lược và nâng cao hiệu quả hoạt động, việc triển khai thực tế còn phụ thuộc nhiều vào nhân lực, hệ thống thông tin và nhận thức chiến lược của lãnh đạo doanh nghiệp.

3. Hàm ý chính sách

Từ thực trạng vận dụng các công cụ kế toán quản trị chiến lược tại doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ ở Việt Nam, có thể rút ra một số hàm ý chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy việc áp dụng hiệu quả lĩnh vực này trong thời gian tới. Trước hết, cần có định hướng rõ ràng từ phía cơ quan quản lý nhà nước trong việc nâng cao nhận thức về vai trò của kế toán quản trị chiến lược đối với năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững của doanh nghiệp. Kế toán quản trị chiến lược cần được nhìn nhận như một công cụ quản trị hiện đại, không chỉ giới hạn trong phạm vi kỹ thuật kế toán mà gắn với hoạch định và thực thi chiến lược kinh doanh.

Bên cạnh đó, chính sách đào tạo và phát triển nguồn nhân lực kế toán cần được điều chỉnh theo hướng tăng cường nội dung kế toán quản trị chiến lược trong các chương trình đào tạo đại học và sau đại học. Việc kết nối giữa cơ sở đào tạo, tổ chức nghề nghiệp và doanh nghiệp là cần thiết nhằm đảm bảo kiến thức kế toán quản trị chiến lược được cập nhật, gắn với thực tiễn quản trị doanh nghiệp Việt Nam. Đồng thời, các chương trình bồi dưỡng, tập huấn ngắn hạn cho đội ngũ kế toán và nhà quản lý cần được khuyến khích nhằm nâng cao năng lực vận dụng các công cụ kế toán quản trị chiến lược trong thực tế.

Đồng thời cần thúc đẩy ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong công tác kế toán quản trị. Nhà nước có thể xem xét xây dựng các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, trong việc đầu tư hệ thống thông tin quản trị và phần mềm kế toán hiện đại. Việc này sẽ tạo nền tảng dữ liệu cần thiết để triển khai các công cụ kế toán quản trị chiến lược như phân tích chi phí theo hoạt động, đo lường hiệu quả chiến lược và phân tích thông tin phục vụ ra quyết định dài hạn.

Ngoài ra, vai trò của các tổ chức nghề nghiệp trong lĩnh vực kế toán và kiểm toán cần được phát huy mạnh mẽ hơn thông qua việc ban hành các hướng dẫn thực hành, chia sẻ kinh nghiệm và phổ biến các mô hình kế toán quản trị chiến lược phù hợp với điều kiện doanh nghiệp Việt Nam. Việc xây dựng các khung tham chiếu và thông lệ tốt sẽ giúp doanh nghiệp giảm bớt rào cản khi tiếp cận và triển khai các công cụ kế toán quản trị chiến lược.

Tài liệu tham khảo

Pham Thi Thanh Hoa, Vu Thuy Duong (2024). International Journal of Advanced Multidisciplinary Research and Studies. International Journal of Advanced Multidisciplinary Research and Studies, Volume 4, Issue 1, 1432 -1436.

Truy cập từ: https://www.multiresearchjournal.com/arclist/list-2024.4.1/id-2416.

Quynh Nhu, Duc Toan và Ha Phuoc (2025). How the application of strategic management accounting techniques influences investment decisions: Evidence from Vietnamese manufacturing enterprises. DOAJ, Vol. 23, no. 2, 887-909. Truy cập từ: https://doi.org/10.21511/ppm.23(2).2025.65.

Ngoc Ha (2024). Factors affecting the application of strategic management accounting in Vietnamese enterprises. International Journal of Management and Sustainability, Vol 13, no. 3. Truy cập từ:  https://doi.org/10.18488/11.v13i3.3853.

Dieu Thương, Le Thanh và Thanh Truc (2021). Factors affecting the adoption extent of the balanced scorecard by Vietnamese small- and medium-sized enterprises. Accounting Research Journal, Volume 35, Issue 4, 543-560. Truy cập từ: https://doi.org/10.1108/ARJ-08-2020-0221.

The adoption of strategic management accounting tools in manufacturing and service enterprises

TRAN THI THANH THUY

Faculty of Accounting and Auditing, University of Economics - Technology for Industries

Abstract:

In the context of intensifying competition and an increasingly volatile business environment, Strategic Management Accounting (SMA) has emerged as an important tool for supporting enterprises in strengthening competitiveness and making long-term strategic decisions. However, the adoption of strategic management accounting tools among manufacturing and service firms in Vietnam remains uneven and insufficiently integrated. This study analyzes the current level of application of commonly used SMA tools in manufacturing and service enterprises, identifying which tools are widely implemented and which remain limited in practice. It also examines the key factors influencing the extent of their adoption. Through this analysis, the study highlights critical issues related to the use of SMA in Vietnamese enterprises and discusses their implications for improving the quality of managerial information and enhancing the effectiveness of business operations.

Keywords: strategic management accounting, management accounting tools, manufacturing businesses, service businesses.

[Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, Số 4 năm 2026]