Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của các công nghệ mới, các loại tội phạm trên không gian mạng ngày càng diễn biến phức tạp, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả phòng ngừa, phát hiện, xử lý.
Phát biểu tại hội thảo “Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả xử lý tội phạm mới trên không gian mạng: Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam” do Đoàn Thanh niên Bộ Tư pháp tổ chức chiều ngày 18/6, tại Hà Nội, ông Hồ Quang Huy, Cục trưởng Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật (Bộ Tư pháp) cho biết, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ đã đặt ra nhiều thách thức mới, nhất là sự xuất hiện và gia tăng của các loại tội phạm công nghệ cao, tội phạm mạng và nhiều dạng tội phạm mới phát sinh trên môi trường số. Việt Nam đang ở giai đoạn chuyển tiếp mạnh mẽ của quá trình chuyển đổi số. Người dân đã nhanh chóng thích nghi với các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt, từ quét mã QR, ví điện tử đến các dịch vụ ngân hàng số. Cùng với những kết quả tích cực, điều này vô tình tạo ra “mảnh đất màu mỡ” cho các loại tội phạm mới nảy sinh và phát triển từ nước ngoài và nội sinh trong nước. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tăng cường hiệu quả đấu tranh, phòng ngừa, nghiên cứu, phát hiện, đề xuất xử lý các loại tội phạm mới phát sinh trên không gian mạng.
Theo Cục trưởng Hồ Quang Huy, Hội thảo tập trung vào bốn nhóm nội dung trọng tâm, gồm: (i) làm rõ những vấn đề lý luận về tội phạm mới trên không gian mạng; (ii) đánh giá thực trạng pháp luật Việt Nam liên quan đến xử lý loại tội phạm này; (iii) nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn hợp tác quốc tế của Việt Nam; (iv) phân tích thực tiễn phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử và dự báo xu hướng phát triển của các loại tội phạm mới trên không gian mạng trong thời gian tới.
Trình bày tham luận tại hội thảo, TS. Nguyễn Quý Khuyến, Trưởng Bộ môn Pháp luật Tố tụng hình sự và Thi hành án, Khoa Pháp luật Hình sự và Kiểm sát hình sự, Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội, cho rằng tội phạm mới trên không gian mạng là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện thông qua việc sử dụng công nghệ thông tin, phương tiện điện tử hoặc môi trường mạng.
Theo TS. Nguyễn Quý Khuyến, loại tội phạm này có nhiều đặc điểm khác biệt so với tội phạm truyền thống. Hành vi phạm tội thường được thực hiện bằng các công cụ công nghệ cao, thủ đoạn ngày càng tinh vi, liên tục thay đổi theo sự phát triển của khoa học kỹ thuật. Hậu quả gây ra thường rất nghiêm trọng nhưng khó phát hiện và dễ che giấu dấu vết.
Đáng chú ý, tội phạm mạng không bị giới hạn bởi không gian địa lý hay lãnh thổ quốc gia. Chủ thể thực hiện thường có kiến thức chuyên sâu về công nghệ thông tin và nhiều trường hợp có yếu tố nước ngoài.
Trong khi đó, ThS. Nguyễn Thị Tố Nga, Trưởng phòng Pháp luật Hình sự, Cục Pháp luật hình sự - hành chính và Quản lý xử lý vi phạm hành chính (Bộ Tư pháp), cho rằng tội phạm mới có thể được hiểu là các loại tội phạm phi truyền thống, bao gồm những hành vi chưa được hình sự hóa hoặc những hành vi đã được quy định trong luật nhưng xuất hiện các yếu tố mới về phương thức, công cụ, chủ thể, động cơ, hậu quả hoặc không gian thực hiện.
Trong nhiều vụ việc, theo ThS. Nguyễn Thị Tố Nga, đối tượng phạm tội, nạn nhân, máy chủ lưu trữ dữ liệu và dòng tiền có thể nằm ở nhiều quốc gia khác nhau, khiến việc xác định cơ quan có thẩm quyền xử lý và pháp luật áp dụng trở nên phức tạp.
Đáng chú ý, thực tiễn đã xuất hiện những trường hợp vừa mang dấu hiệu của nạn nhân, vừa tham gia thực hiện hành vi phạm tội, chẳng hạn những người bị lừa đưa ra nước ngoài rồi bị ép tham gia các đường dây lừa đảo trực tuyến. "Điều này đặt ra yêu cầu phải đánh giá đầy đủ hoàn cảnh, vai trò và mức độ tham gia của từng cá nhân trong quá trình xử lý".
ThS. Nguyễn Thị Tố Nga cũng nhận định: Sự phát triển của AI tạo sinh cũng đang đặt ra hàng loạt câu hỏi pháp lý mới. Các hành vi sử dụng AI để tạo mã độc, phát tán nội dung deepfake hoặc phục vụ hoạt động lừa đảo hiện vẫn được xử lý thông qua các quy định hiện hành, trong khi bản chất và mức độ nguy hiểm của các hành vi này đã có nhiều thay đổi.
Cùng với AI, sự xuất hiện của tài sản số, tiền mã hóa và dữ liệu cá nhân cũng tạo ra không ít khó khăn cho hoạt động điều tra, truy tố và xét xử.
Từ thực tiễn pháp luật hiện hành, bà Nguyễn Thị Tố Nga đề xuất nghiên cứu bổ sung một số tội danh mới trong Bộ luật Hình sự như: gián điệp mạng; tấn công, phá hoại hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia và hạ tầng số trọng yếu; chiến tranh mạng; khủng bố mạng; hành vi dụ dỗ, gạ gẫm tình dục trẻ em trên không gian mạng; các vi phạm liên quan đến tiền ảo, tài sản ảo và tài sản mã hóa.
Bên cạnh đó, cần mở rộng và cụ thể hóa thẩm quyền tài phán đối với các hành vi phạm tội trên không gian mạng; nghiên cứu mở rộng phạm vi trách nhiệm hình sự đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi trong một số tội phạm công nghệ cao có vai trò tổ chức.
Cũng tại Hội thảo, Thiếu tá Nguyễn Duy Tùng, Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an đã thông tin về tình hình tội phạm mới trên không gian mạng, những khó khăn, thách thức trong công tác phát hiện, điều tra và xử lý loại tội phạm này; đồng thời đưa ra một số nhận định, dự báo và kiến nghị liên quan đến công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm mạng trong thời gian tới.
Từ những thách thức nêu trên, nhiều giải pháp hoàn thiện pháp luật đã được các đại biểu đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả xử lý tội phạm mới trên không gian mạng.
Bên cạnh đó, qua trao đổi và thảo luận tại hội thảo, nhiều ý kiến cho rằng việc hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự, tố tụng hình sự và giám định tư pháp là yêu cầu cần thiết để theo kịp sự phát triển của công nghệ và các loại tội phạm mới trên không gian mạng.
Nhiều chuyên gia cũng nhận định tốc độ phát triển của công nghệ đang nhanh hơn khả năng điều chỉnh của pháp luật ở một số lĩnh vực. Điều này đòi hỏi hệ thống pháp luật phải thường xuyên được rà soát, cập nhật để đáp ứng yêu cầu đấu tranh với các loại tội phạm mới trên không gian mạng.
Một số tham luận cũng chỉ ra những khó khăn trong thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử và xử lý các vụ việc có yếu tố nước ngoài, qua đó cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của hợp tác quốc tế trong phòng, chống tội phạm mạng. Việc tăng cường trao đổi thông tin, tương trợ tư pháp, chia sẻ chứng cứ điện tử và phối hợp điều tra giữa các quốc gia được xem là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay.