Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) là ý tưởng được khởi xướng bởi các nước Đông Á. Mục tiêu của RCEP là tích hợp các Hiệp định Thương mại tự do (FTA) khác nhau mà 10 nước ASEAN đã có với Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia, New Zealand, Ấn Độ và Trung Quốc thành một hiệp định toàn diện để tối đa hóa các lợi ích kinh tế. Với sự tham gia của 16 nước Đông Á, với thị trường có dân số trên 3 tỷ người, chiếm khoảng 1/2 thị trường toàn cầu và 1/3 sản lượng kinh tế thế giới, dự kiến RCEP sẽ tạo ra khu vực mậu dịch tự do lớn nhất thế giới, bên cạnh WTO. Nếu RCEP thành công sẽ khẳng định vai trò trung tâm của ASEAN trong khu vực, góp phần tích cực “tạo dựng và thúc đẩy một cấu trúc khu vực vì hòa bình, an ninh và thịnh vượng” ở châu Á.
Theo các chuyên gia, nếu RCEP thành công sẽ mở cửa hơn nữa thương mại hàng hóa và dịch vụ, hủy bỏ những rào cản thương mại và dần tự do hóa các dịch vụ. Đặc biệt, mở rộng hơn nữa đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các nước ASEAN, CLMV (hợp tác 4 nước Việt Nam, Lào, Campuchia và Myanmar) nói chung và Việt Nam nói riêng.
Khi RCEP được ký kết sẽ hỗ trợ Việt Nam trong tiến trình nỗ lực hội nhập ASEAN, góp phần tạo môi trường hòa bình, ổn định phát triển kinh tế; đồng bộ hóa các FTA hiện có giữa ASEAN với các đối tác nhằm giảm tối đa sự khác biệt về quy tắc thực thi các FTA; xây dựng gói cam kết chung về tự do hóa thương mại hàng hóa, dịch vụ, đầu tư. Cụ thể, RCEP sẽ tạo cơ hội cải thiện cơ cấu, tăng giá trị gia tăng hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang khu vực Đông Á và thúc đẩy tỷ lệ khai thác các Hiệp định FTA với khu vực này. Bên cạnh đó, do mức thuế nhập khẩu thấp hơn, nên RCEP sẽ giúp các doanh nghiệp Việt Nam xâm nhập sâu hơn vào các thị trường khu vực và nguyên liệu nhập khẩu từ toàn khu vực sẽ được cộng gộp khi tính toán xuất xứ của hàng hóa. Do đó, phần lớn hàng hóa của Việt Nam sẽ được hưởng ưu đãi của Hiệp định, từ đó tạo điều kiện tích cực cho khai thác và mở rộng thị trường. Đồng thời, việc thực hiện nghiêm túc các cam kết của RCEP sẽ tạo môi trường đầu tư, kinh doanh cạnh tranh minh bạch hơn, từ đó thúc đẩy quá trình tái cấu trúc, chuyển đổi mô hình phát triển kinh tế của Việt Nam theo hướng nâng cao năng lực cạnh tranh, chất lượng hàng hóa, dịch vụ.
Doanh nghiệp có thể phải đối mặt với cạnh tranh ngay thị trường nội địa
Theo ông Claudio Dordi - Trưởng nhóm chuyên gia tư vấn Dự án EU-Mutrap, các nhà xuất khẩu vào Việt Nam cũng phải đối mặt với những rào cản đáng kể đối với các mặt hàng cụ thể, đáng chú ý nhất là rượu và các sản phẩm thuốc lá, xe mô tơ và xe máy. Theo ông Claudio Dordi, Việt Nam sẽ thu được lợi ích khi tăng cường các FTA hiện tại. Việt Nam cũng có thể tổn thất do chệch hướng thương mại nếu Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc tự do hóa thương mại với nhau. Các FTA có thể nguy hiểm, tự do hóa thương mại được coi là hấp dẫn, nhưng các quốc gia có thể tổn thất do một FTA. Doanh thu từ thuế biến mất khi chuyển đổi nguồn lực từ các nước xuất khẩu không phải là thành viên có chi phí thấp đến nước xuất khẩu là thành viên có chi phí cao.
Theo các chuyên gia, khi RCEP được thực thi, các doanh nghiệp Việt Nam có thể sẽ phải đối mặt với
một thách thức lớn nhất là hàng hóa từ các nước khác có thể đưa vào Việt Nam
với mức thuế suất thấp hơn. Hàng hóa của Việt Nam cũng sẽ phải đối mặt với
cạnh tranh của Trung Quốc với các mặt hàng may mặc, giày dép và gạo sang Nhật Bản;
các mặt hàng chăn nuôi, thức ăn và dệt may sang Hàn Quốc.
Hiện nay, ASEAN đang là đối tác thương mại lớn thứ 2 của Việt Nam với giá trị kim ngạch 2 chiều năm 2013 là 40,1 tỷ USD, sau Trung Quốc (50,21 tỷ USD). Bên cạnh đó, khu vực ASEAN+6 (gồm Đông Á và Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, New Zealand và Australia) là khu vực có tốc độ tăng trưởng cao từ 49,7 tỷ USD (năm 2006) lên 154,1 tỷ USD (năm 2013), với mức tăng trưởng trung bình hằng năm là 17,5%. Đông Á cũng đang là thị trường xuất khẩu quan trọng của Việt Nam với kim ngạch trên 58 tỷ USD năm 2013, tương đương 44% tổng kim ngạch xuất khẩu. Đồng thời, Đông Á đang là khu vực có mức đầu tư lớn vào Việt Nam với 124 tỷ USD vốn đăng ký và 39,4 tỷ USD vốn hiện thực, chiếm lần lượt 54% và 50,1% tổng vốn đăng ký và vốn hiện thực. Mặt khác, Đông Á cũng là khu vực mà Việt Nam đang nỗ lực hội nhập kinh tế trong giai đoạn vừa qua thông qua các hiệp định thương mại đã và đang ký kết.