“Cú ăn 3”
Từ 2016 đến nay là quãng thời gian đặc biệt thành công về xuất khẩu. Nhiều người liên tưởng đến thành ngữ bóng đá “cú ăn 3” khi nói về xuất khẩu.
Trước hết, quy mô xuất khẩu trên GDP gia tăng mạnh mẽ. Từ tương đương 87,1% GDP của năm 2016 đã vượt lên, tương đương 100,7% GDP năm 2019, và dự báo tiếp tục vượt mốc 100% GDP năm 2020.
Tiếp đến, nhìn ở góc độ khác, cũng từ 2016 đến nay, tốc độ tăng trưởng xuất khẩu luôn cao hơn tốc độ nhập khẩu. Cụ thể, năm 2016, tăng trưởng xuất khẩu/nhập khẩu là 9% so với 5,2%; năm 2017: 21,2% so với 20,8%; năm 2018: 13,8% so với 11,5%; Năm 2019: 8,1% so với 7%; 11 tháng đầu năm 2020: 5,5% so với 1,5%.
Cuối cùng, cán cân thương mại luôn nghiêng về xuất siêu và tăng rất nhanh qua từng năm: 2,5 tỷ USD năm 2016; 2,92 tỷ USD năm 2017; 7,2 tỷ USD năm 2018; 11,12 tỷ USD năm 2019 và gần 21 tỷ USD trong 11 tháng đầu năm 2020.
Nhìn trên tương quan tổng thể, một báo cáo mới đây của WTO về tình hình thương mại toàn cầu, quy mô kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam đứng vị trí thứ 3 trong khối ASEAN, chỉ sau Singapore, Thái Lan và đứng thứ 26 thế giới; riêng kim ngạch xuất khẩu đứng 22 thế giới.
Sự đảo chiều thú vị
Đằng sau những con số này, còn có những câu chuyện thú vị về sự đảo chiều của xuất khẩu nước ta trong 5 năm gần đây.
Đầu tiên, nếu quan sát trên bề mặt, 5 năm qua, xuất khẩu nhóm hàng công nghiệp chế biến chế tạo không có gì thay đổi, vẫn liên tục dẫn đầu về kim ngạch xuất khẩu, mỗi năm “nhích” một vài phần trăm trong đóng góp vào tổng kim ngạch xuất khẩu.
Năm 2016 nhóm hàng này chiếm 80,3% tổng kim ngạch xuất khẩu; năm 2017 chiếm 81,4%, năm 2018 chiếm 82,87%; năm 2019 chiếm 84,33%; và 11 tháng đầu năm 2020 chiếm 84,86%.
Nhưng ẩn sâu trong đó là cả một làn sóng ngầm dữ dội. So sánh Top 10 mặt hàng chủ lực cho thấy, nếu năm 2015, xuất hiện 3 mặt hàng xuất khẩu chủ lực thuộc về tài nguyên và hàng mới qua sơ chế, gồm các mặt hàng dầu thô, gạo, cà phê.
Đến 2016 mặt hàng dầu thô, gạo đã “biến mất” khỏi Top 10, chỉ còn xuất hiện mặt hàng cà phê. Năm 2017, mặt hàng cà phê không còn trong Top 10, thay vào đó là rau quả.
Từ năm 2018 đến nay, Top 10 gần như hoàn toàn là hàng chế biến: Điện thoại và linh kiện; Điện tử, máy tính và linh kiện; Dệt may; Sản phẩm từ chất dẻo; Máy móc, thiết bị, dụng cụ phụ tùng; Da giày; Phương tiện vận tải và phụ tùng; Sắt thép; Đồ gỗ. Duy nhất trong Top 10 có Thủy sản thuộc diện “lai”, vừa là hàng chế biến, vừa là hàng tươi sống.
Hơn thế nữa, trong các mặt hàng công nghiệp chế biến, chế tạo nước ta đã tham gia rất sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, như dệt may hiện nay đang đứng thứ 3 thế giới, chỉ sau Trung Quốc và Bangladesh; điện thoại đứng thứ 2 thế giới; da giày đứng thứ 3 về sản xuất và thứ 2 thế giới về xuất khẩu; hàng điện tử đứng thứ 12, thủy sản đứng thứ 4, và đồ gỗ đứng thứ 5 trên thế giới về xuất khẩu...
Hướng về doanh nghiệp
Kết quả này có được từ một hệ thống đồng bộ các giải pháp hướng về doanh nghiệp.
Thứ nhất, sau 2 lần thực hiện cắt giảm, đơn giản hóa điều kiện đầu tư kinh doanh, Bộ Công Thương đã cắt giảm, đơn giản hóa 880/1.216 điều kiện, giảm trên 72%.
Thứ hai, công tác cải cách thủ tục hành chính (TTHC) trong hoạt động xuất nhập khẩu được gắn công tác xây dựng thể chế, xây dựng, ban hành chính sách pháp luật; bảo đảm các quy định, thủ tục hành chính được thực thi thống nhất, hiệu quả trên phạm vi cả nước.
Tính riêng lĩnh vực xuất nhập khẩu, Bộ đã thực hiện bãi bỏ và đơn giản hóa 50 TTHC trên tổng số 76 TTHC, tương đương 65,8% số TTHC thuộc lĩnh vực phụ trách của Bộ Công Thương.
Đến nay, Bộ Công Thương đã triển khai 56 dịch vụ công trực tuyến trong lĩnh vực xuất nhập khẩu ở cấp độ 3 và 4 trên Cổng dịch vụ công trực tuyến Bộ Công Thương.
Đây đều là những thủ tục hành chính có số lượng hồ sơ nhiều, ảnh hưởng lớn đến hoạt động xuất nhập khẩu, kinh doanh của doanh nghiệp.
Thứ ba, có phần đóng góp không nhỏ của việc tuyên truyền về hội nhập và cách tận dụng cam kết hội nhập; hiện đại hóa việc cấp Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa; giảm kiểm tra chuyên ngành và hướng mạnh xuất khẩu vào các thị trường có FTA.
Hiện tỷ lệ tận dụng ưu đãi từ các thị trường đã ký kết FTA đạt khoảng 40%, tăng mạnh so với con số khoảng 35% các năm trước.
Một số thị trường FTA có tỷ lệ tận dụng cao là Hàn Quốc đạt 51%, Ấn Độ 48%; Chi Lê 69%; Nhật Bản 35%... Các thị trường đã ký kết FTA đều có mức tăng trưởng kim ngạch cao như ASEAN tăng 14,5%; Trung Quốc tăng 26,6%; Nhật Bản tăng 12,2%; Hàn Quốc tăng 26,5%; Australia tăng 25,5%...
Thứ tư, vào giai đoạn đầu dịch bệnh Covid-19 làm đứt gãy nguồn cung nguyên vật liệu, Bộ đã chỉ đạo hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài rà soát, tìm hiểu thông tin các thị trường có khả năng cung ứng nguồn nguyên liệu thay thế cho các ngành sản xuất trong nước.
Đồng thời, chỉ đạo các đơn vị liên quan đẩy mạnh ứng dụng CNTT vào hoạt động XTTM và quảng bá thương hiệu theo hướng hybrid (kết hợp trực tuyến và trực tiếp) giúp doanh nghiệp tiếp cận đối tác và thị trường xuất khẩu ngay tại “nhà” và tiết kiệm chi phí.
Theo thống kê sơ bộ, có khoảng 100.000 lượt doanh nghiệp Việt Nam và nước ngoài được hỗ trợ kết nối trực tuyến, các mặt hàng tham gia giao thương khá đa dạng, từ sản phẩm phòng dịch, nông sản, thực phẩm, sản phẩm tiêu dùng, đến đồ trang trí nội ngoại thất và vật liệu xây dựng, giày dép, sản phẩm thể thao...
Thứ năm, cùng với việc kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam tiếp tục tăng nhanh, năm 2020 số lượng các vụ việc điều tra phòng vệ thương mại mới đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam cũng đạt mức cao nhất từ trước đến nay với 37 vụ việc, tăng 2,3 lần so với năm 2019.
Bộ Công Thương đã nỗ lực xử lý hiệu quả các vụ việc phòng vệ thương mại, đảm bảo quyền và lợi ích chính đáng của các ngành sản xuất, xuất khẩu của Việt Nam. Nhờ đó, Việt Nam đã kháng nghị thành công 65 vụ việc, giúp nhiều doanh nghiệp, mặt hàng xuất khẩu tiếp tục được hưởng mức thuế 0% hoặc rất thấp, duy trì tăng trưởng xuất khẩu, nhất là sang các thị trường lớn như Hoa Kỳ, EU, Ca-na-đa...
Hệ thống đồng bộ các giải pháp nêu trên đã hỗ trợ doanh nghiệp và hàng hóa nước ta nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường thế giới, làm nên sự đảo chiều thú vị của xuất khẩu và đưa xuất khẩu trở thành một trụ cột quan trọng trong tăng trưởng chung của nền kinh tế.
