Trong đó, giải pháp tái cơ cấu các
chuỗi giá trị sản xuất là một trong những đề xuất nhằm góp phần gia tăng
năng lực sản xuất, năng lực xuất khẩu của hàng hóa Việt Nam trong giai
đoạn hội nhập sâu rộng.
Tái cơ cấu chuỗi cung ứng nâng cao giá trị gia tăng nhanh hơn chuyển dịch cơ cấu công nghiệp
Những phát hiện
chính của Báo cáo chỉ ra rằng, trong hơn 25 năm qua, hoạt động thương mại, xuất
nhập khẩu của Việt Nam đã đạt được hiệu quả cao trong bối cảnh kinh tế quốc tế
gặp nhiều khó khăn. Kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt tăng trưởng 34% trong
năm 2011, 18% trong năm 2012 và 20% trong quý đầu năm 2013. Tuy nhiên, Việt Nam chưa đạt
được nhiều thành công trong việc đa dạng hóa các sản phẩm xuất khẩu và chuyển
dịch lên trên chuỗi giá trị toàn cầu.
Các chuyên gia cho rằng, sự tăng trưởng xuất khẩu nhanh chóng ở Việt Nam trong thời gian qua là do các rào cản thương mại được dỡ bỏ trong các cam kết hội nhập (bao gồm thuế quan và phi thuế quan). Điều này giúp Việt Nam tận dụng triệt để lợi thế so sánh về chi phí nhân công giá rẻ. Ngoài ra, các đối tác kinh tế cũng hỗ trợ Việt Nam tiếp cận thị trường với nhiều ưu đãi. Tuy nhiên, trong thời gian tới, khi nền kinh tế phát triển, yêu cầu chi phí nhân công sẽ cao hơn, lợi thế về chi phí lao động của Việt Nam sẽ giảm, trong khi năng suất lao động chưa được cải thiện. Vì vậy, việc nâng cao giá trị gia tăng của hàng xuất khẩu Việt Nam cần được tập trung hơn trong thời gian tới.
Theo các chuyên gia, trong thời gian qua, việc tái cơ cấu chuỗi cung ứng hoặc phát triển công nghiệp hỗ trợ của các ngành xuất khẩu chủ lực trong thời gian qua chưa được các doanh nghiệp Việt Nam quan tâm. Với ngành may mặc, 60% nhà máy làm hàng gia công cho doanh nghiệp nước ngoài, chỉ có 2% là công ty sản xuất thiết kế gốc (ODM), còn lại là các doanh nghiệp sản xuất theo hợp đồng có tham gia mua nguyên vật liệu và tìm nguồn cung ứng. Ngành da giày có 54% tổng số nhà máy làm hàng gia công, nhập khẩu 60% nguyên liệu thô. Ngành công nghiệp điện tử và thiết bị điện chuyên sản xuất linh kiện cho các sản phẩm điện tử phức tạp mà cuối cùng được lắp ráp ở các nước khác.
Ba trụ cột được cho là tác động đến khả năng cạnh tranh thương mại của Việt Nam được các chuyên gia WB đưa ra bao gồm: các dịch vụ giao thông và logistic, các thủ tục quy định đối với thương mại và tổ chức lại chuỗi cung ứng.
Trong đó, việc tái cơ cấu chuỗi cung ứng giúp các doanh nghiệp Việt Nam nâng cao giá trị gia tăng nhanh hơn việc dịch chuyển cơ cấu công nghiệp theo hướng sản xuất các sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn. Cách tiếp cận này cũng cho phép Việt Nam tiếp tục tận dụng lợi thế so sánh về chi phí nhân công.
Linh hoạt trong tái cơ cấu
Theo các chuyên gia WB, chuỗi cung ứng cần được cơ cấu bao gồm cả việc mở rộng chuỗi cung ứng từ đầu nguồn và mở rộng về phía hàng xuất khẩu.
Đề xuất tái cơ cấu chuỗi cung ứng được chia làm 2 ngành hàng chính gồm chuỗi cung ứng công nghiệp chế biến và chuỗi cung ứng sản phẩm nông nghiệp, với nghiên cứu đề xuất cho 6 mặt hàng cụ thể: cà phê, gạo, thủy sản, dệt may, giày dép, điện tử. Những ngành hàng phân tích này được đánh giá theo độ nhạy cảm đối với thời gian và chi phí giao sản phẩm. Cụ thể, sản phẩm nông nghiệp nhạy cảm về thời gian đối với đầu vào hơn so với đầu ra vì các sản phẩm gạo, cà phê hạt và thủy sản đông lạnh có thể lưu kho thời gian dài. Trong khi các sản phẩm công nghiệp chế biến tùy thuộc vào chu kỳ giao hàng, tính bằng ngày đối với hàng điện tử, nhưng tính bằng tháng đối với hàng dệt may.
Theo các chuyên gia, trong khi hàng nông sản yêu cầu tái cơ cấu công đoạn nguyên liệu đầu vào của chuỗi cung ứng thì với hàng công nghiệp chế biến cần phải đa dạng hóa cả công đoạn nguyên liệu đầu vào và công đoạn thành phẩm đầu ra nhằm đa dạng hóa sản phẩm và thị trường. Với ngành hàng điện tử chỉ yêu cầu nâng cao hiệu suất quy trình sản xuất. Đối với mặt hàng cà phê cần loại bỏ các khâu trung gian trong thu mua sản phẩm. Một điểm chung của việc tái cơ cấu chuỗi cung ứng của các ngành hàng trên là tăng cường vai trò của các bên có lợi ích liên quan như nâng cao tỷ lệ nội địa hóa đầu vào, hoặc phát triển năng lực công nghiệp phụ trợ.
Các sáng kiến nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh xuất khẩu nông sản và hàng công nghiệp chế biến thông qua tăng cường chuỗi cung ứng được các chuyên gia đề xuất gồm: Tăng cường canh tác theo hợp đồng và sử dụng hợp đồng tương lai nhằm đơn giản hóa quan hệ qua lại giữa nông dân và thương nhân/người chế biến nông sản; trữ gạo tại kho bên thứ ba; xuất khẩu gạo G2G; kiểm soát chất lượng; Các cụm sản xuất và mạng lưới công nghiệp phụ trợ; hiện đại hóa hải quan, hành lang thương mại; hợp tác logistic công tư, kiểm hóa, tài trợ thương mại…
Bà Victoria Kwakwa, Giám đốc Quốc gia, Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam: “Sự yếu kém trong chuỗi giá trị sản xuất sản phẩm công nghiệp chế biến và nông nghiệp khiến Việt Nam khó giảm chi phí xuất khẩu và tạo được thêm giá trị gia tăng cần thiết. Chiến lược tái cơ cấu các chuỗi giá trị sản xuất được đề xuất nhằm tới 2 mục tiêu: tăng cường tham gia những hoạt động tạo giá trị gia tăng tại Việt Nam, và cụ thể là khuyến khích doanh nghiệp trong nước tham gia vào quá trình này. Ngoài ra, việc tạo điều kiện cho tăng trưởng các công nghiệp phụ trợ, dù là một nỗ lực dài hạn, cũng có ý nghĩa quan trọng.”