Thực trạng CNHT 

Theo khảo sát của Trung tâm Phát triển doanh nghiệp CNHT, năm 2011 cả nước có khoảng 500 doanh nghiệp cung ứng sản phẩm cho các ngành sản xuất ô tô, xe máy, điện tử. Thực tế, do năng lực cung ứng yếu, dẫn đến khả năng nội địa hóa của các ngành này (trừ xe máy) chỉ đạt từ 10% đến 15%. Còn lại, hầu hết nguyên vật liệu cho công nghiệp chế tạo đều phải nhập khẩu. 

Đa số ý kiến tại Hội thảo đều cho rằng, hiện nay còn rất ít doanh nghiệp sản xuất công nghiệp tham gia ngành CNHT để sản xuất, cung cấp sản phẩm cho các doanh nghiệp lớn. Sự phát triển của CNHT phần lớn còn mang tính tự phát, chưa có quy hoạch. Sản phẩm CNHT mới chỉ đáp ứng một phần nhu cầu thay thế hàng nhập khẩu, hoặc nếu có xuất khẩu thì cũng chỉ bán cho một số đại lý nước ngoài, chứ chưa thâm nhập được vào thị trường quốc tế để cung cấp cho các tập đoàn đa quốc gia. Một thực trạng nữa là, hiện có tới 50% doanh nghiệp đầu tư trong nước do ít vốn, chỉ đầu tư công nghệ ở mức trung bình, nên tính cạnh tranh sản phẩm chưa cao; nguồn nhân lực cung cấp cho các ngành CNHT chưa đáp ứng được nhu cầu của doanh nghiệp. Bên cạnh đó, chính sách hỗ trợ phát triển CNHT của Nhà nước còn kém hấp dẫn, chưa thu hút được nhiều doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực này. Hạ tầng cơ sở vật chất kỹ thuật cũng chưa được chú trọng đầu tư, thiếu đồng bộ, không tạo được điều kiện thuận lợi để thu hút các dự án CNHT cũng là một trong những nguyên nhân khiến các doanh nghiệp CNHT gặp nhiều khó khăn trong việc thu hút đầu tư, mở rộng sản xuất. 

Theo bà Trương Thị Chí Bình, Giám đốc Trung tâm Phát triển Doanh nghiệp CNHT, hiện Việt Nam đang thiếu những nhà cung ứng đủ năng lực đóng vai trò lớp giữa, kết nối các doanh nghiệp nhỏ với các nhà sản xuất lắp ráp. 

Với kinh nghiệm hơn 40 năm làm việc ở Nhật Bản và ở nước ngoài, tình nguyện viên cao cấp của tổ chức JICA, ông Fukurohata Yoshihisa đánh giá, phần lớn các doanh nghiệp ngành CNHT của Việt Nam gặp vấn đề về thiết bị máy móc, không đủ khả năng cần thiết để gia công các chi tiết có độ chính xác cao theo đòi hỏi, yêu cầu của các doanh nghiệp Nhật Bản. Chính các doanh nghiệp hỗ trợ cũng gặp vấn đề về thủ tục khi có nhu cầu vay vốn để đầu tư và những vấn đề liên quan đến pháp lý khác. 

Bà Trần Thị Hường - Giám đốc Sở Công Thương Bà Rịa - Vũng Tàu tỏ ra bức xúc: “Những người phụ trách phát triển CNHT địa phương đang đau đáu với vấn đề này. Chính sách của Chính phủ chưa đủ khuyến khích các doanh nghiệp trong nước tham gia đầu tư phát triển lĩnh vực này. Do vậy, chúng ta cần phải tạo ra áp lực từ nhu cầu xã hội để Chính phủ, các bộ ngành quay trở lại quan tâm, đề ra chính sách thúc đẩy phát triển CNHT trong thời gian tới”. Hiện nay, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu đang cố gắng hình thành một khu công nghiệp chuyên sâu, nhưng vẫn gặp nhiều khó khăn. Đơn giản nhất là khâu kết nối, chia sẻ thông tin giữa doanh nghiệp, sở ngành liên quan của tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu với các tỉnh lân cận đã có định hướng phát triển CNHT, nhưng vẫn chưa thể thực hiện được. Chẳng hạn, tỉnh đang có nhu cầu rất lớn về linh kiện đóng giàn khoan dầu khí với giá trị hàng trăm triệu USD mỗi năm, nhưng tìm được nơi sản xuất linh kiện theo yêu cầu này thì vẫn rất khó khăn, phải tự mày mò, cuối cùng vẫn không tìm được nhà cung cấp, nên đành phải nhập khẩu.

Cần sự liên kết từ nhiều phía 

Để tạo nền tảng cho ngành CNHT phát triển, trước hết cần phải có sự liên kết giữa các địa phương với nhau và giữa khu vực này với khu vực khác…; hệ thống chính sách phải có mối liên kết chặt chẽ nhằm thu hút và tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư, nhất là các doanh nghiệp FDI. Theo bà Trương Thị Chí Bình, ở một số lĩnh vực, ngành CNHT của Việt Nam vẫn có thể phát triển vì chúng ta tham gia vào chuỗi toàn cầu, cái gì có thể nội địa hóa được thì cũng có thể xuất khẩu được. Thực tế cho thấy, có một số doanh nghiệp Việt Nam đã cung ứng cho Toyota toàn cầu với sản lượng lớn hơn rất nhiều so với sản lượng cung ứng cho Toyota Việt Nam. Đơn cử như năm 2011, doanh nghiệp phụ trợ Việt Nam đã cung ứng cho Toyota toàn cầu khoảng 200 triệu USD với những linh kiện như ăngten, bộ dây điện, túi khí, ghế, nắp khoang… Cũng theo bà Bình, có 3 việc cần phải làm: Một là phát triển đội ngũ doanh nghiệp; hai là lựa chọn công nghệ, sản phẩm ưu tiên; ba là đào tạo nguồn nhân lực. Theo đó, phải thu hút doanh nghiệp FDI vào CNHT và hình thành đội ngũ doanh nghiệp nội địa để nhận chuyển giao công nghệ. 

Tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu là địa phương đầu tiên được Chính phủ chỉ định phát triển khu công nghiệp chuyên sâu, cùng với 2 địa phương khác là Hải Phòng và Đồng Nai. Tuy nhiên, các khu công nghiệp chuyên sâu này vẫn chưa có ưu đãi đặc biệt. Bộ Công Thương sẽ phải đàm phán đến cùng với Bộ Tài chính và Bộ Kế hoạch và Đầu tư để tìm ra giải pháp và đề xuất chính sách dành cho các khu công nghiệp chuyên sâu này, bởi đã là chuyên sâu thì cần phải có ưu đãi đặc biệt. Bà Bình cũng thừa nhận khách quan rằng, phát triển CNHT trên phạm vi cả nước vẫn còn đang rất chậm, trong khi đáng ra chúng ta cần phải nhanh hơn rất nhiều. Sắp tới, Bộ Công Thương sẽ tham mưu cho Chính phủ chọn thí điểm khu công nghiệp chuyên sâu để thí điểm chính sách ưu đãi đặc biệt, chứ không chọn theo lĩnh vực ngành nghề. “Chúng tôi đã làm việc với Bộ Tài chính và đề xuất cần phải có chính sách ưu đãi mạnh hơn đối với doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa sản xuất CNHT để làm sao giúp họ có đủ sức phát triển được, ví dụ như ưu đãi thêm về chính sách thuế” - bà Trần Thị Hường đề xuất. 

Theo Thứ trưởng Lê Dương Quang, CNHT đang là vấn đề được quan tâm đặc biệt. Khung chính sách cho phát triển CNHT đã được hình thành và đang dần được hoàn thiện. Thủ tướng đã có Quyết định 12/QĐ-TTg về “Ưu tiên phát triển công nghiệp hỗ trợ” và Quyết định 1483/QĐ-TTG về “Danh mục các sản phẩm CNHT được ưu tiên phát triển”. Gần đây nhất, Bộ Công Thương đã trình và được Chính phủ phê duyệt tại Quyết định 1556/QĐ-TTg ngày 17/10/2012 về “Trợ giúp phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa trong lĩnh vực CNHT”. Quy hoạch tổng thể phát triển CNHT đến năm 2020 tầm nhìn 2030 cũng đang được Bộ Công Thương khẩn trương thực hiện.