Xu thế “trục nan hoa”

Mới đây, Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) công bố số liệu về các hiệp định thương mại tự do (FTA) khiến tất cả các quốc gia và vùng lãnh thổ đều sửng sốt. Cho đến năm 2005, các nước và vùng lãnh thổ ký với nhau 194 FTA, trong đó 153 FTA có hiệu lực sau năm 1995, khi WTO ra đời. Điều đó có nghĩa là, 47 năm thành lập GATT, trước khi có WTO, thế giới mới có 41 FTA, bình quân 1,1 năm/FTA; nhưng chỉ sau 10 năm thiết lập WTO (1995 - 2005) đã có thêm 153 FTA, bình quân mỗi năm có 15 FTA ra đời. Giật mình hơn nữa, trong 10 năm từ 2005 đến nay, thế giới có thêm khoảng 180 FTA nữa, bình quân 18 FTA/năm!

Các số liệu trên chỉ ra rằng, gia nhập WTO chỉ là điều kiện, là tiền đề cho những bước đi tiếp theo của hội nhập kinh tế; rằng thiết chế WTO không đủ làm các nước thỏa mãn kỳ vọng mở cửa thị trường; rằng FTA song phương và khu vực đang là xu thế mà gần như tất cả các nước đang theo đuổi, thậm chí có những nước như Singapore hay Chi Lê còn phát triển mô hình “trục nan hoa” , trong đó họ là trục, và đàm phán FTA với tất cả các đối tác (nan hoa) có thể trên phạm vi toàn cầu.

Các chuyên gia WTO cho rằng, đàm phán FTA sẽ là xu thế trong nhiều thập niên tới. Nhận định này dựa trên thực tế các cuộc đàm phán FTA hiện nay không những ngày càng gia tăng về số lượng mà còn đưa thêm nhiều nội dung mở rộng về phạm vi vấn đề thảo luận cũng như các tiêu chí, mức độ tự do hóa về hàng hóa, dịch vụ, đầu tư, lao động… cao hơn nhiều trong WTO.

Tính đến nay, Việt Nam ký kết 5 FTA song phương với Nhật Bản, Chile, Hàn Quốc, EU, Liên minh Hải quan; 6 FTA đa phương là Hiệp định Khu vực Thương mại Tự do ASEAN (AFTA), ASEAN - Trung Quốc (ACFTA), ASEAN - Hàn Quốc (AKFTA), ASEAN - Nhật Bản (AJFTA), ASEAN - Ấn Độ (AIFTA), ASEAN - Australia và New Zealand (AANZFTA), và đang tiếp tục đàm phán một số FTA khác như Hiệp định Đối tác Kinh tế Chiến lược xuyên Thái Bình Dương (TPP), Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Khối Thương mại tự do châu Âu (EFTA) và Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP). Với các FTA đã ký kết, chúng ta là đối tác của các nền kinh tế có quy mô trị giá trên 60% GDP toàn cầu. Nếu cộng thêm các đối tác chúng ta đang đàm phán FTA, quy mô các nền kinh tế là đối tác của chúng trong FTA lên đến 90% GDP toàn cầu.

Lộ trình hợp lý

Tham gia vào các FTA đem lại những lợi ích gì cho đất nước? Bỏ qua những đánh giá, nhận định dựa trên những giả định mang tính tiềm năng, có thể khẳng định trên thực tế rằng, chúng ta đã nắm bắt được cơ hội phát triển xuất khẩu hàng hóa. Kim ngạch xuất khẩu sử dụng các chứng nhận xuất xứ (C/O) ưu đãi ngày càng tăng, năm 2014 khoảng 30 tỷ USD, tăng trên 90% so với 2013, bằng 20% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước, và xấp xỉ một nửa kim ngạch xuất khẩu vào 8 thị trường FTA (chưa tính 3 thị trường mới hoàn tất đàm phán, chưa đi vào thực thi là EU, Liên minh Hải quan Nga-Belarus-Kazakhstan, Hàn Quốc).

So sánh cán cân thương mại, sau 6 năm, kể từ năm 2006, khi Việt Nam cơ bản hoàn thành CEPT/AFTA với việc đưa hầu hết các mức thuế quan về biên độ 0 - 5%, và lần lượt thực thi 8 FTA song phương và đa phương, đến năm 2012 Việt Nam đã bắt đầu xuất siêu và duy trì cán cân xuất siêu trong các năm 2013, 2014. Trong 4 tháng đầu năm 2015, tuy cán cân xuất khẩu - nhập khẩu thâm hụt khoảng 3 tỷ USD, nhưng nhập siêu “dồn” hết vào máy móc thiết bị với giá trị xấp xỉ 3 tỷ USD, hứa hẹn gia tăng xuất khẩu trong những tháng tiếp theo và một năm cán cân thương mại tiếp tục dương.

Những kết quả trên có được do một phần rất quan trọng của các cuộc đàm phán FTA, ít nhất trên 4 vấn đề.

Thứ nhất, trong quá trình đàm phán và ký kết 11 FTA chúng ta đều giành được sự linh hoạt về lộ trình mở cửa. Thông thường, lộ trình cắt giảm thuế của chúng ta đều dài hơn 5 - 6 năm so với các đối tác. Không kể tới các hiệp định song phương, các đối tác Nhật Bản, EU hay Hàn Quốc đã dành sự ưu đãi trong việc mở cửa chậm hơn của Việt Nam, mà ngay cả trong 5 hiệp định đa phương, Việt Nam cũng nhận được sự ưu đãi này. Ví dụ, trong ACFTA, Trung Quốc và các nước ASEAN 6 cắt giảm thuế từ năm 2010, thì Việt Nam bắt đầu thực hiện từ năm 2015; tương tự như vậy, với AKAFTA, Hàn Quốc và các nước ASEAN 6 cắt giảm thuế từ năm 2010, Việt Nam bắt đầu thực hiện từ năm 2016; với AJFTA, Nhật Bản và các nước ASEAN 6 cắt giảm thuế từ năm 2012, Việt Nam bắt đầu thực hiện từ năm 2017; với AANZFTA, Australia, New Zealand và các nước ASEAN 6 cắt giảm thuế từ năm 2013, Việt Nam bắt đầu thực hiện từ năm 2019; với AIFTA, Ấn Độ và các nước ASEAN 6 cắt giảm thuế từ năm 2011, Việt Nam bắt đầu thực hiện từ năm 2016. Sự mở cửa chậm hơn 5 - 6 năm giúp nền kinh tế và doanh nghiệp Việt Nam có sự dịch chuyển cần thiết về đầu tư, công nghệ, lao động... cho phép khai thác các FTA hiệu quả hơn khi đi vào thực thi.

Thứ hai, lộ trình cắt giảm thuế nhập khẩu của Việt Nam khi tham gia các FTA được xây dựng một cách hợp lý. Trong đó các mặt hàng của Việt Nam có lợi thế và cần nguyên liệu, công nghệ, thiết bị cho sản xuất trong nước thì cắt giảm trước; các mặt hàng nhạy cảm, có thuế suất cao thì cắt giảm chậm hơn; các mặt hàng rất nhạy cảm như xăng dầu, thuốc lá thì đưa vào danh mục bảo lưu trong thời gian dài.

Thứ ba, nhìn vào danh mục cắt giảm thuế của 11 FTA Việt Nam đã ký kết, tất cả các mặt hàng xuất khẩu có thế mạnh của Việt Nam đều xuất hiện, và sau khi thực thi thì những mặt hàng này đều có sự tăng trưởng ấn tượng. Việc thực thi 8 FTA, xuất khẩu thủy sản, giày dép, dệt, sản phẩm thịt và hàng may mặc của Việt Nam sang Nhật Bản tăng mạnh; tương tự như vậy là sự tăng trưởng của hàng thủy sản, rau quả, cà phê sang Hàn Quốc; hàng rau quả, cao su, giày dép sang Ấn Độ; hàng giày dép, may mặc, đồ gỗ sang Australia, New Zealand v.v...

Thứ tư, quá trình hội nhập của chúng ta phát triển theo chiều rộng và chuyển dần sang chiều sâu với việc bắt đầu đàm phán FTA đầu tiên năm 1995 với ASEAN - các nền kinh tế có tính chất tương đồng. Sau đó mới tham gia các FTA khác với các nước đối tác phát triển hơn.

Kích thích chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu

Vậy nền kinh tế thu được lợi ích nào nhiều nhất trong các FTA? Các ngành nông, lâm, thủy sản, chế biến thực phẩm và dệt may, da giày, hàng điện tử tận dụng được nhiều cơ hội nhất.

Đối với nền kinh tế, xuất khẩu vào các thị trường trước và sau khi thực hiện FTA có sự cách biệt rõ ràng. Ví dụ với thị trường Hàn Quốc, số liệu thống kê từ năm 2005 đến 2009, mức tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam đạt 350 triệu USD/năm; từ năm 2010, năm bắt đầu thực hiện lộ trình cắt giảm thuế quan theo AKFTA, xuất khẩu Việt Nam tăng bình quân mỗi năm trên 1,15 tỷ USD vào thị trường này, tốc độ tăng gấp 3 lần giai đoạn trước khi thực hiện AKFTA.

Bảng: Giá trị xuất khẩu vào Hàn Quốc giai đoạn trước và sau thực hiện AKFTA

Trước AKFTA

Sau AKFTA

Năm

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

Giá trị XK (triệu USD)

630

840

1.250

1.780

2.060

3.092

4.693

5.587

6.618

7.814

Tăng bình quân 350 triệu USD/năm

Tăng bình quân 1,15 tỷ USD/năm

Với Ấn Độ cũng vậy, giai đoạn 2005 - 2010 mức tăng trưởng kim ngạch đạt 178 triệu USD/năm, thấp hơn 2 lần so với giai đoạn thực hiện AIFTA từ năm 2011 đến 2014 với 360 triệu USD/năm. Chúng ta cũng có thể nói điều tương tự với trường hợp Nhật Bản, Australia hay New Zealand.

Lợi ích thu được từ các FTA này là rõ ràng. Tuy nhiên, lợi ích không chỉ được đong đếm bằng giá trị kim ngạch, mà còn ở chỗ, khi quy mô xuất khẩu tăng thì hiệu quả đối với từng doanh nghiệp và với nền kinh tế cũng tăng. Mặt khác, quy mô xuất khẩu tăng tạo điều kiện giảm giá thành trên một đơn vị sản phẩm, qua đó nâng sức cạnh tranh của doanh nghiệp cũng như nền kinh tế. Thêm vào đó, hiệu quả xuất khẩu còn giúp doanh nghiệp rút ngắn thời gian khấu hao và thời gian đổi mới công nghệ. Thật là nhất cử lưỡng tiện.

Một điểm đáng lưu ý nữa là từ năm 2010, năm bắt đầu thực hiện hàng loạt các FTA, tỷ trọng nhóm hàng công nghiệp chế biến xuất khẩu tăng lên nhanh chóng, từ 53,8% tổng kim ngạch năm 2010 lên 73,5% năm 2014. Điều này cho thấy, việc thực hiện FTA đã kích thích sự chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu, kéo theo đó là chuyển dịch về lao động, đầu tư, công nghệ theo hướng chế tác nhằm tối đa hóa giá trị gia tăng trên một đơn vị sản phẩm xuất khẩu, cũng như đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu.

Nhìn trên tổng thể, thực hiện các cam kết trong FTA tạo động lực để nền kinh tế và doanh nghiệp đẩy nhanh cải cách, tự sắp xếp lại, chủ động chuyển hướng đầu tư, chuyển giao công nghệ để tăng khả năng cạnh tranh. Từ đó tạo ra tư duy làm ăn mới, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế và nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh.