Toàn cảnh Hội thảo
Đánh giá thực tiễn, hoàn thiện chính sách cho giai đoạn mới
Hội thảo do bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn chủ trì, với sự tham dự của các đại biểu đến từ các bộ, ngành Trung ương, các đơn vị thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bảo hiểm xã hội Việt Nam, Cục Thống kê (Bộ Tài chính), Ngân hàng Chính sách xã hội, đại diện các địa phương, tổ chức quốc tế, chuyên gia và cơ quan báo chí.
Phát biểu khai mạc hội thảo, bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn cho biết, việc xây dựng bộ tiêu chí mới xuất phát từ yêu cầu thực tiễn trong bối cảnh kinh tế - xã hội nông thôn đang có nhiều thay đổi. Giai đoạn 2022-2025, việc xác định hộ có mức sống trung bình chủ yếu dựa trên tiêu chí thu nhập đơn chiều nhằm phục vụ chính sách hỗ trợ bảo hiểm y tế. Tuy nhiên, thực tế triển khai tại các địa phương cho thấy nhiều hạn chế như tiêu chí thu nhập chưa phản ánh đầy đủ sinh kế của hộ nông thôn; việc điều tra còn phụ thuộc nhiều vào kê khai thủ công; thu nhập từ sản xuất nông nghiệp biến động mạnh theo mùa vụ, giá cả thị trường và tác động của thiên tai.
Trong khi đó, cơ cấu kinh tế nông thôn đang chuyển dịch theo hướng đa sinh kế, nhiều hộ gia đình có nguồn thu nhập hỗn hợp từ nông nghiệp, dịch vụ và lao động phi nông nghiệp. Điều này đòi hỏi tiêu chí xác định hộ có mức sống trung bình trong giai đoạn mới phải vừa bảo đảm tính khoa học, khách quan, vừa đơn giản, minh bạch và thuận lợi trong tổ chức thực hiện ở cơ sở.
Hội thảo tập trung thảo luận tình hình thực hiện chính sách hỗ trợ đối với hộ gia đình làm nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp và diêm nghiệp có mức sống trung bình giai đoạn 2022-2025; đánh giá những kết quả đạt được, tồn tại, hạn chế, khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai; đồng thời góp ý đối với dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ và báo cáo đánh giá tác động chính sách cho giai đoạn 2026-2030.
Đề xuất cách tiếp cận đa chiều trong xác định hộ có mức sống trung bình
Tại hội thảo, đại diện Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn đã trình bày dự thảo Quyết định quy định tiêu chí xác định hộ gia đình làm nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp và diêm nghiệp có mức sống trung bình giai đoạn 2026-2030.
Theo dự thảo, năm 2026 sẽ tiếp tục thực hiện quy trình xác định hộ có mức sống trung bình theo Quyết định số 24/2021/QĐ-TTg để bảo đảm tính liên tục của chính sách và làm cơ sở thực hiện các chính sách an sinh xã hội.
Từ năm 2027 đến năm 2030, việc xác định hộ có mức sống trung bình được đề xuất theo hướng kết hợp giữa tiêu chí về hoạt động sản xuất nông nghiệp, tiêu chí thu nhập và các điều kiện sống cơ bản.
Cụ thể, dự thảo được xây dựng theo 3 nhóm tiêu chí. Nhóm 1 là xác định đối tượng hộ làm nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp và diêm nghiệp (điều kiện cần). Nhóm 2 là tiêu chí thu nhập để xác định mức sống trung bình. Nhóm 3 là bộ tiêu chí điều kiện sống đa chiều theo phương thức chấm điểm nhằm loại trừ các hộ có mức sống cao.
Theo đó, hộ gia đình được xác định là hộ làm nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp và diêm nghiệp khi là thành viên hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp hoặc trực tiếp tham gia sản xuất, kinh doanh trong các lĩnh vực này theo các điều kiện về đất đai, chăn nuôi, lâm nghiệp, nuôi trồng và khai thác thủy sản, sản xuất muối hoặc có lao động thường xuyên làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp.
Bên cạnh tiêu chí xác định đối tượng, dự thảo cũng đề xuất hệ thống tiêu chí điều kiện sống liên quan đến việc làm, y tế, giáo dục, nhà ở, tiếp cận thông tin, nước sạch, vệ sinh môi trường và điều kiện tài sản nhằm phản ánh đầy đủ hơn mức sống của hộ gia đình.
Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm tại hội thảo là tiêu chí thu nhập để xác định hộ có mức sống trung bình.
Theo dự thảo, cơ quan soạn thảo đưa ra 4 phương án để lựa chọn. Các phương án được xây dựng trên cơ sở dữ liệu thống kê và các cách tiếp cận khác nhau, gồm: xác định theo nhóm phân vị thu nhập; theo mức bằng 1,5 lần chuẩn nghèo; theo mức thu nhập bình quân của hộ nông nghiệp; và theo mức thu nhập trung vị của hộ nông nghiệp.
Đại diện Cục Thống kê đã phân tích ưu điểm, hạn chế của từng phương án nhằm bảo đảm cơ sở khoa học và khả năng áp dụng trong thực tiễn. Trong khi đó, Bảo hiểm xã hội Việt Nam tập trung đánh giá tác động của chính sách đối với việc thực hiện bảo hiểm y tế cho nhóm hộ nông nghiệp có mức sống trung bình trong giai đoạn tới.
Cần tiếp tục hoàn thiện tiêu chí xác định hộ nông nghiệp
Phát biểu kết luận hội thảo, bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn cho biết các đại biểu thống nhất cao về sự cần thiết ban hành Quyết định mới thay thế các quy định hiện hành nhằm phù hợp với bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026-2030.
Theo bà Yến, hội thảo cũng đồng tình với việc chuyển đổi từ cách tiếp cận đơn chiều sang đa chiều, kết hợp giữa tiêu chí thu nhập và các điều kiện sống, đồng thời áp dụng phương thức chấm điểm để sàng lọc, loại trừ các hộ có mức sống cao.
Đối với nhóm tiêu chí xác định hộ nông nghiệp, hội thảo ghi nhận nhiều ý kiến đề xuất điều chỉnh linh hoạt các chỉ tiêu định lượng như diện tích đất sản xuất, quy mô vật nuôi và các điều kiện sản xuất khác nhằm phù hợp hơn với đặc thù của từng vùng miền.
Bà Nguyễn Thị Hoàng Yến cho biết hiện vẫn còn một số ý kiến khác nhau liên quan đến trường hợp thuê đất sản xuất, ngưỡng diện tích đất cũng như đối tượng hộ nuôi trồng thủy sản. Theo bà, Tổ soạn thảo cần phối hợp với các đơn vị chuyên môn như Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Cục Thủy sản và Kiểm ngư để tiếp tục phân tích, làm rõ cơ sở của các tiêu chí nhằm bảo đảm tính sát thực và phù hợp khi áp dụng trong thực tiễn.
Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn cũng nhấn mạnh sự khác biệt về điều kiện sản xuất giữa các vùng miền: “Miền núi phía Bắc, Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long có những điều kiện khác nhau. Nếu đưa chung thì phải có cơ sở phân tích để đưa ra một mức thuận lợi nhất để các vùng miền có thể áp dụng được mà không làm chênh lệch giữa các hộ trong sản xuất nông nghiệp”.
Đối với tiêu chí thu nhập, đa số ý kiến tại hội thảo nghiêng về phương án xác định theo mức thu nhập trung vị của hộ nông nghiệp do có cơ sở khoa học và phản ánh sát thực tế hơn. Tuy nhiên, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp với Bộ Tài chính và Bảo hiểm xã hội Việt Nam để rà soát, đánh giá kỹ tác động ngân sách và khả năng thực hiện trước khi hoàn thiện phương án cuối cùng.
Đơn giản hóa quy trình, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin
Một nội dung khác nhận được nhiều ý kiến đồng thuận tại hội thảo là yêu cầu đơn giản hóa quy trình xác định hộ gia đình làm nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp và diêm nghiệp có mức sống trung bình. Các đại biểu thống nhất với định hướng tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, đẩy mạnh liên thông và khai thác dữ liệu hành chính, từng bước sử dụng hiệu quả cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, đất đai, bảo hiểm và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành nhằm giảm tải khối lượng công việc cho cấp cơ sở và hạn chế việc điều tra thủ công.
Bên cạnh đó, nhiều ý kiến đề xuất nghiên cứu lồng ghép quy trình xác định hộ có mức sống trung bình với quy trình rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo hiện hành, qua đó hạn chế chồng chéo trong tổ chức thực hiện, tạo thuận lợi cho địa phương và nâng cao hiệu quả quản lý.
Kết luận hội thảo, bà Nguyễn Thị Hoàng Yến đề nghị Tổ soạn thảo, Tổ biên tập tiếp thu đầy đủ các ý kiến góp ý của các bộ, ngành, địa phương, chuyên gia và tổ chức quốc tế; khẩn trương hoàn thiện báo cáo tổng hợp, giải trình ý kiến và hồ sơ dự thảo để trình các cơ quan có thẩm quyền thẩm định, bảo đảm tiến độ trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định trong năm 2026.
Những ý kiến tham vấn tại hội thảo được kỳ vọng sẽ góp phần hoàn thiện chính sách theo hướng khoa học, khả thi và phù hợp với thực tiễn, qua đó bảo đảm việc xác định đúng đối tượng hộ gia đình làm nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp và diêm nghiệp có mức sống trung bình trong giai đoạn 2026-2030, góp phần thực hiện hiệu quả các chính sách an sinh xã hội và phát triển nông thôn bền vững.