Ngành thép Việt Nam từ lâu đã được đánh giá là một trong những lĩnh vực đi đầu trong công tác phòng vệ thương mại (PVTM). Trong bức tranh tổng thể đó, Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam - VNSTEEL (SSCV) là một trong số ít doanh nghiệp tiên phong khi mà hơn một thập kỷ trước đã chủ động tham gia đề xuất Bộ Công Thương khởi xướng điều tra các sản phẩm thép nhập khẩu có dấu hiệu cạnh tranh không bình đẳng, gây tổn hại trực tiếp cho ngành sản xuất thép trong nước còn non trẻ.
Dấu mốc “tự vệ SG04”
Năm 2014 đánh dấu giai đoạn ngành thép Trung Quốc đạt kỷ lục xuất khẩu ra thế giới, khu vực và các quốc gia, trong đó có Việt Nam. Trước sức ép khốc liệt của thép nhập khẩu và nguy cơ tổn hại nghiêm trọng đến ngành sản xuất trong nước, Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam - VNSTEEL cùng các nhà sản xuất thép lớn gồm Công ty CP Gang Thép Thái Nguyên, Công ty Cổ phần Thép Hòa Phát, Công ty Cổ phần Thép Việt Ý đã hợp lực thu thập dữ liệu, đồng thời nộp đơn yêu cầu khởi xướng điều tra tự vệ thương mại đối với phôi thép và thép dài nhập khẩu vào Việt Nam (vụ việc được định danh là SG04).
Trong vụ việc SG04, Thép Miền Nam đóng vai trò là một trong những nguyên đơn đại diện cho ngành sản xuất phôi thép và thép trong nước. Đây là vụ việc PVTM thứ hai liên quan đến sản phẩm thép tại Việt Nam (trước đó là vụ điều tra chống bán phá giá thép không gỉ cán nguội - AD01, nhưng nguyên đơn là doanh nghiệp FDI Hàn Quốc có bề dày kinh nghiệm và hệ thống vận hành toàn cầu). Tuy nhiên, SG04 lại là vụ việc đầu tiên liên quan đến thép do chính các nhà sản xuất nội địa trực tiếp nộp đơn khởi xướng, đánh dấu một bước ngoặt hoàn toàn khác biệt.
Về góc độ chủ động về pháp lý và dữ liệu, vụ việc đã cho thấy nỗ lực rất lớn của doanh nghiệp thép thời điểm đó trong việc chủ động nghiên cứu pháp luật, tìm hiểu và thu thập thông tin thị trường thép nội địa; phân tích bối cảnh chung của thế giới, đồng thời tìm kiếm các đơn vị tư vấn pháp lý uy tín để đảm bảo chất lượng hồ sơ khởi xướng chính xác và kịp thời.
Đặc biệt, vụ việc SG04 giữ dấu mốc quan trọng khi hoàn thành hồ sơ và được cơ quan nhà nước ra quyết định khởi xướng điều tra trong thời gian ngắn nhất liên quan đến ngành thép tính đến nay (khoảng 8 tháng).
Mặc dù đây là lần đầu tiên doanh nghiệp trong nước trực tiếp làm PVTM, các khối lượng công việc như kiến thức pháp lý, tra soát dữ liệu sản xuất kinh doanh (thị trường, giá bán, lợi nhuận), mô tả hàng hóa, đặc tính kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng Việt Nam và quốc tế tương đương, hay việc lựa chọn giai đoạn điều tra đều vô cùng lớn… Tuy nhiên, toàn bộ đội ngũ cán bộ lãnh đạo phụ trách trực tiếp đã phải làm việc tăng gấp đôi thời gian để đáp ứng tiến độ chung của nhóm doanh nghiệp nguyên đơn.
Vụ việc cũng gặp rất nhiều thách thức từ phía cơ quan quản lý. Vào thời điểm đó, cán bộ cơ quan nhà nước cũng còn rất mới mẻ trong lĩnh vực này, dẫn đến những tình huống như việc phải làm lại toàn bộ báo cáo thu thập trong suốt cả tháng chỉ vì điều chỉnh thay đổi một mã hàng hoặc mô tả hàng hóa khi thẩm tra tại chỗ. Bên cạnh áp lực công việc, chi phí tài chính cho tư vấn luật, lập luận pháp lý và rà soát phân tích số liệu cũng rất cao. Hàng năm, ngành sản xuất trong nước đều phải duy trì việc thu thập dữ liệu và đề xuất rà soát định kỳ cho phù hợp...
Cuối cùng, khoảng một năm sau, vào ngày 18/07/2016, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định số 2968/QĐ-BCT về việc áp dụng biện pháp tự vệ chính thức đối với phôi thép và thép dài nhập khẩu vào Việt Nam. Quyết định áp dụng biện pháp tự vệ năm 2016 là một trong những yếu tố quan trọng có tác động lớn, góp phần thúc đẩy sự trưởng thành của ngành công nghiệp thép Việt Nam nói chung và Thép Miền Nam nói riêng.
Sẵn sàng thêm những “lá chắn” mới
Sau hơn một thập kỷ kể từ khi tiên phong chủ động tham gia đề xuất Bộ Công Thương khởi xướng điều tra các sản phẩm thép nhập khẩu có dấu hiệu cạnh tranh không bình đẳng tại vụ việc SG04, đến nay, Thép Miền Nam lại một lần nữa chủ động cùng với các nhà sản xuất thép dài trong nước liên quan cũng sẽ tiếp tục nghiên cứu, thu thập các dữ liệu thông tin thị trường liên quan để báo cáo cơ quan nhà nước xem xét về các hành vi cạnh tranh không lành mạnh đang quay trở lại, có thể có ảnh hưởng tiêu cực đến ngành sản xuất thép trong nước đang trong giai đoạn xây dựng và phát triển bền vững hướng tới lộ trình trung hòa các-bon theo cam kết của Chính phủ Việt Nam tại COP26.
Trước những thách thức về sản xuất bền vững toàn cầu như cơ chế điều chỉnh biên giới các-bon của Liên minh Châu Âu (EU CBAM) kể từ năm 2026, CBAM chính thức bước vào giai đoạn vận hành thực tế. Điều này tác động đến các doanh nghiệp xuất khẩu thép sang EU bắt buộc phải mua chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải tích hợp (embedded emissions) trong sản phẩm thép nếu lượng phát thải đó vượt quá tiêu chuẩn của EU và chưa được đóng thuế các-bon tương đương tại nước sản xuất. Xu hướng Thép Xanh (Green Steel) & Cam kết Net-Zero toàn cầu cùng các tiêu chuẩn đánh giá chuỗi cung ứng khắt khe như ResponsibleSteel đang trở thành “tấm vé” bắt buộc để các nhà sản xuất thép Việt Nam tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu của các tập đoàn đa quốc gia.
Trong bối cảnh đó, Thép Miền Nam, Hiệp hội thép Việt Nam và cộng đồng doanh nghiệp thép Việt Nam kỳ vọng cơ quan nhà nước sẽ tiếp tục đồng hành, hỗ trợ xem xét đề xuất khởi xướng điều tra lần thứ hai, nhằm thiết lập một môi trường cạnh tranh thép bình đẳng và minh bạch. Sự kiện Hội nghị bàn tròn “Nhận diện rủi ro và nâng cao năng lực về phòng vệ thương mại trong lĩnh vực công nghiệp” do Tạp chí Công Thương và Cục Phòng vệ Thương mại phối hợp tổ chức vào tháng 8/2026 tại Thành phố Hồ Chí Minh chính là diễn đàn thiết thực để hỗ trợ doanh nghiệp trang bị kỹ năng, quản trị dữ liệu và chủ động ứng phó hiệu quả trong giai đoạn mới.