Mặc dù nền tảng thị trường tích cực là yếu tố cơ bản quan trọng nhất tạo nên thành công đó, nhưng năm 2016 vẫn là một năm đầy những biến động thăng trầm và những mảng sáng tối của thị trường, thậm chí còn nổi bật hơn.

Những sự kiện “thiên nga đen”

Thị trường chứng khoán Việt Nam trong 5 năm gần đây đã hứng chịu nhiều cú sốc, thậm chí rất lớn như sự kiện Biển Đông tháng 4/2014 khiến VN-Index giảm hơn 11% chỉ trong 7 phiên. Sự kiện giá dầu giảm mạnh hồi tháng 6-7 năm 2015 hay hiện tượng phá giá bất thường của đồng Nhân dân tệ cũng trong năm đó khiến thị trường chứng khoán Việt Nam chao đảo mạnh.

Tuy nhiên, chưa năm nào thị trường chứng khoán Việt Nam lại đối diện với những sự kiện bất ngờ như năm 2016. Thậm chí trên tầm cỡ thế giới, đó cũng là những sự kiện được gọi là “thiên nga đen” - black swan.

Đây là thuật ngữ chỉ những sự kiện có khả năng xảy ra rất thấp và không ai nghĩ đến, nhưng lại thực sự xảy ra. Cũng giống như hầu hết mọi người đều nghĩ rằng con thiên nga chỉ có màu lông trắng, mặc dù thực tế là có thiên nga lông màu đen, chỉ là số lượng quá ít, quá hiếm. Vì thế mọi người đều không nghĩ rằng sẽ có lúc gặp một con thiên nga màu đen.

Sự kiện nước Anh bỏ phiếu rời khỏi Liên minh châu Âu (EU) ngày 24/6/2016 là một sự kiện “thiên nga đen”. Toàn bộ giới tài chính thế giới không ai nghĩ rằng người dân nước Anh lại chọn kịch bản bất lợi cho chính mình là rời khỏi EU. Sự thịnh vượng của nước Anh là nhờ có hợp tác với EU, vì thế tách ra gần như là một lựa chọn không thể tồi tệ hơn.

Thế nhưng người dân Anh lại chọn kịch bản không ai ngờ tới: Rời khỏi EU. Một cú sốc lớn chưa từng thấy xảy ra trên toàn cầu khi gần như toàn bộ giới đầu tư tài chính đánh cược vào điều ngược lại. Không có gì bất ngờ hơn khi thị trường tài chính thế giới nháo nhào tháo chạy. Thị trường chứng khoán Việt Nam ngày 24/6 đã có lúc sụt giảm tới 5,47%.

Sự kiện “thiên nga đen” thứ hai là kết quả bầu cử Tổng thống Mỹ. Mọi số liệu thăm dò trước đó đều chỉ ra sự chiến thắng của ứng cử viên Hillary Clinton và thị trường tài chính trước đó cũng đặt cược cho ứng cử viên này. Kết quả ngược lại với chiến thắng rực rỡ của ứng cử viên Donald Trump cũng khiến thị trường thế giới rúng động trong một ngày. Thị trường chứng khoán Việt Nam hôm 9/11 có lúc giảm tới 3%.

Cả hai sự kiện đó đều gây bất ngờ rất lớn đối với nhà đầu tư, nhưng chủ yếu là những sự kiện từ bên ngoài và không xuất phát từ nội tại của thị trường chứng khoán Việt Nam. Sau những rúng động ngắn hạn, thị trường đã nhanh chóng phân tích xác đáng những tác động từ bên ngoài đó, và sự ảnh hưởng trực tiếp là không lớn. Chính vì vậy thị trường chứng khoán Việt Nam ít bị tác động xấu trong những ngày tiếp theo.

Điều này nói lên rằng bản chất nội tại của thị trường mới là điều quyết định. Năm 2016, tăng trưởng GDP đạt khoảng 6,3%, cao hơn ước tính đầu năm. Lạm phát nhích lên nhưng về cơ bản được kiềm chế, mặt bằng lãi suất ổn định. Tín dụng gia tăng đóng góp tích cực cho sự tăng trưởng của thị trường chứng khoán. Vấn đề về ngân sách, nợ công bắt đầu định hình và có giải pháp, định hướng xử lý cho thời gian tới. Đặc biệt vấn đề tỷ giá bình ổn ngoài mong đợi do chính sách tỷ giá trung tâm mới được áp dụng.

Thị trường chứng khoán Việt Nam năm 2016 nhờ nền tảng tốt đã vượt qua khá dễ dàng các biến cố lớn từ bên ngoài. VN-Index nằm trong 10 thị trường chứng khoán có mức tăng trưởng nhanh nhất thế giới 2016, vốn hóa thị trường đạt 1.923 nghìn tỷ đồng, chiếm 46% GDP, tăng 40%.

Dòng vốn ngoại và thách thức mới

Năm 2016 cũng là năm ghi dấu ấn đặc biệt về dòng vốn nước ngoài đổ vào Việt Nam qua cả hai kênh đầu tư trực tiếp (FDI) lẫn đầu tư gián tiếp. Lượng vốn FDI vào tính đến ngày 20/11/2016 thì tổng vốn đăng ký cấp mới và tăng thêm là 18,103 tỷ USD, bằng 89,5% so với cùng kỳ năm 2015. Các dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài đã giải ngân được 14,3 tỷ USD, tăng 8,3% so với cùng kỳ năm 2015.

Xu hướng chính của dòng vốn FDI vẫn là chảy vào mạnh, điều này hỗ trợ đáng kể cho khả năng điều hành chính sách tỷ giá của Việt Nam. Theo số liệu thống kê được Ngân hàng Nhà nước công bố đến tháng 9 thì dự trữ ngoại hối đạt hơn 40 tỷ USD.

Trong khi đó dòng vốn gián tiếp có sự chuyển dịch lớn: 8 tháng đầu năm 2016 dòng vốn vào mạnh thị trường trái phiếu nhưng lại rút mạnh trên thị trường cổ phiếu. Cụ thể, đến hết tháng 8/2016 thị trường trái phiếu được nhà đầu tư nước ngoài mua ròng 19.277 tỷ đồng, trong khi đó thị trường cổ phiếu bị bán ròng 1.167,3 tỷ đồng.

Trong những tháng cuối năm, dòng vốn lại có dấu hiệu chảy ra khỏi thị trường trái phiếu. Thống kê đến giữa tháng 12/2016, nhà đầu tư nước ngoài lại bán bớt trái phiếu, lượng vốn mua ròng tổng hợp từ đầu năm chỉ còn là 10.609 tỷ đồng. Trên thị trường cổ phiếu, dòng vốn nước ngoài từ đầu năm đến 23/12 cũng là bán ròng 6.555,9 tỷ đồng.

Sự dịch chuyển của dòng vốn nước ngoài trên thị trường chứng khoán làm nổi lên thách thức mới, đó là hệ quả của hiện tượng dịch chuyển vốn trên toàn cầu sau những biến động địa chính trị quan trọng. Thị trường Việt Nam bị bán ròng lớn trong năm 2016 không phải do nội tại suy yếu hay những bất ổn gì, mà là do các dòng vốn đầu tư đang thay đổi.

Xu hướng tăng lãi suất USD trong năm 2017 đang gây áp lực không nhỏ lên dòng vốn đầu tư ngắn hạn toàn cầu. Các thị trường chứng khoán mới nổi đang bị rút vốn liên tục và Việt Nam cũng không nằm ngoài số đó. Có hai yếu tố quan trọng tạo nên sự dịch chuyển này: Thứ nhất là lãi suất USD tăng và sẽ còn có xu hướng tăng tiếp (Mỹ dự kiến tăng 3 lần lãi suất trong năm 2017) khiến chi phí vốn đầu tư tăng lên. Dòng vốn đầu tư gián tiếp vào các thị trường mới nổi thường là vốn ngắn hạn thông qua các quỹ đầu tư mở hoặc ủy thác, rất dễ bị rút lại. Thứ hai, chính sách kích thích kinh tế mới của Mỹ khiến thị trường này trở nên hấp dẫn hơn. Dòng vốn toàn cầu đang đổ vào Mỹ, tức là các thị trường khác bị cạnh tranh bởi thị trường đã phát triển này.

Sự dịch chuyển dòng vốn đầu tư nói trên có lẽ sẽ là thách thức lớn nhất của thị trường chứng khoán Việt Nam 2017. Vấn đề tỷ giá sẽ song hành.

Để hạn chế phần nào các tác động, có lẽ câu chuyện nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam sẽ phải đặt vấn đề nghiêm túc hơn. Hiện tại thị trường chứng khoán Việt Nam vẫn chỉ được xếp hạng “cận biên” mà chưa được vào hạng “mới nổi”. Trong quy định của các định chế đầu tư toàn cầu, các loại thị trường khác nhau được phân bổ vốn khác nhau và dĩ nhiên thị trường “cận biên” là loại thấp nhất. Nếu nâng hạng thị trường thành công, thị trường chứng khoán Việt Nam sẽ có cơ hội đón nhận quy mô vốn lớn hơn hiện tại. Những vướng mắc về quy mô thị trường không còn là rào cản, khi nhiều doanh nghiệp rất lớn như Habeco, Sabeco, rồi sắp tới là VietJet hay Vietnam Airlines thì quy mô sẽ tăng nhanh.