Ứng dụng công nghệ số trong kế toán doanh nghiệp tại Việt Nam: Thực trạng và giải pháp

Tóm tắt:

Chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản hoạt động kế toán trong doanh nghiệp. Việc ứng dụng các công nghệ như điện toán đám mây, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa không chỉ giúp nâng cao hiệu quả xử lý thông tin mà còn thay đổi vai trò của kế toán trong tổ chức. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Bài viết phân tích thực trạng gắn với các trường hợp doanh nghiệp tiêu biểu, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả ứng dụng công nghệ số trong kế toán, cụ thể như tập trung vào hoàn thiện chiến lược chuyển đổi số tại doanh nghiệp, tăng cường liên thông dữ liệu, phát triển nguồn nhân lực kế toán số, hoàn thiện khung pháp lý và đổi mới chương trình đào tạo kế toán.

Từ khóa: kế toán số, chuyển đổi số, doanh nghiệp.

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, doanh nghiệp Việt Nam đứng trước yêu cầu cấp thiết phải đổi mới quản trị, trong đó kế toán giữ vai trò trung tâm trong cung cấp thông tin tài chính và hỗ trợ ra quyết định.

Trước đây, kế toán chủ yếu thực hiện chức năng ghi chép, phản ánh và tuân thủ pháp luật. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của công nghệ số, vai trò này đang chuyển sang phân tích, dự báo và tham gia sâu hơn vào quản trị doanh nghiệp.

Dù vậy, mức độ ứng dụng công nghệ số trong kế toán tại Việt Nam còn chưa đồng đều, tồn tại nhiều hạn chế về công nghệ, con người và cách tiếp cận. Từ thực tiễn đó, bài viết phân tích thực trạng, làm rõ các vấn đề cốt lõi và đề xuất giải pháp phù hợp.

2. Cơ sở lý luận về ứng dụng công nghệ số trong kế toán

Cơ sở lý luận của bài viết được kế thừa từ các nghiên cứu và báo cáo nghề nghiệp về chuyển đổi số trong kế toán, trong đó nhấn mạnh tác động của trí tuệ nhân tạo, tự động hóa quy trình, điện toán đám mây và dữ liệu lớn đối với vai trò của kế toán viên và hệ thống thông tin kế toán (IFAC, 2021; ACCA, 2020; Deloitte, 2022).

Ứng dụng công nghệ số trong kế toán là quá trình tích hợp các công nghệ hiện đại như điện toán đám mây (Cloud Computing), trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI) và tự động hóa quy trình (Robotic Process Automation - RPA) vào hệ thống kế toán nhằm nâng cao hiệu quả xử lý, lưu trữ và khai thác thông tin tài chính. Việc này không chỉ hiện đại hóa công tác kế toán mà còn tạo nền tảng nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp (IFAC, 2021; ACCA, 2020).

Xét về quá trình phát triển, kế toán có thể chia thành 3 giai đoạn. Giai đoạn thứ nhất là kế toán thủ công, khi các nghiệp vụ được ghi chép bằng tay, phụ thuộc nhiều vào con người và dễ sai sót. Giai đoạn thứ hai là kế toán tin học hóa, với việc áp dụng phần mềm để xử lý dữ liệu, giúp tăng tốc độ và độ chính xác. Giai đoạn thứ ba là kế toán số, đặc trưng bởi tích hợp sâu công nghệ số vào toàn bộ hệ thống, cho phép xử lý dữ liệu theo thời gian thực và kết nối với các hệ thống quản trị khác.

Trong bối cảnh này, vai trò của công nghệ số trong kế toán thể hiện ở nhiều khía cạnh. Trước hết, công nghệ giúp tự động hóa các quy trình lặp lại, giảm can thiệp thủ công. Bên cạnh đó, độ chính xác và độ tin cậy của thông tin được nâng cao nhờ hệ thống kiểm soát thông minh. Đồng thời, tốc độ xử lý và cung cấp thông tin được cải thiện, đáp ứng yêu cầu quản trị kịp thời. Cuối cùng, công nghệ hỗ trợ phân tích dữ liệu và dự báo tài chính, góp phần nâng cao chất lượng ra quyết định. Quan trọng hơn, công nghệ số đang làm thay đổi bản chất kế toán, chuyển từ chức năng ghi chép sang vai trò phân tích, tư vấn và hỗ trợ quản trị chiến lược trong doanh nghiệp.

3. Thực trạng và phân tích ứng dụng công nghệ số trong kế toán tại Việt Nam

Trong những năm gần đây, cùng với xu hướng chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, việc ứng dụng công nghệ số trong kế toán tại Việt Nam đã đạt được những bước tiến đáng kể. Một trong những dấu mốc quan trọng là việc triển khai rộng rãi hệ thống kê khai thuế điện tử và hóa đơn điện tử. Theo thông tin công bố của Tổng cục Thuế, tính đến hết năm 2023 đã có 922.908 doanh nghiệp tham gia sử dụng dịch vụ khai thuế điện tử trên tổng số 923.403 doanh nghiệp đang hoạt động, đạt tỷ lệ 99,95%; đồng thời, hệ thống thuế điện tử đã tiếp nhận và xử lý hơn 6,27 tỷ hóa đơn có mã trong năm 2023 (Tổng cục Thuế, 2024). Điều này cho thấy, nền tảng số hóa trong lĩnh vực kế toán - thuế đã được thiết lập tương đối toàn diện, tạo điều kiện thuận lợi cho việc chuyển đổi sang các mô hình kế toán hiện đại.

Bên cạnh đó, việc sử dụng phần mềm kế toán cũng đã trở nên phổ biến trong các doanh nghiệp. Theo báo cáo của Bộ Tài chính Việt Nam (2023), đa số doanh nghiệp hiện nay đã ứng dụng các phần mềm kế toán để xử lý nghiệp vụ, giúp giảm thiểu sai sót và nâng cao hiệu quả công việc. Tuy nhiên, mức độ ứng dụng công nghệ vẫn có sự khác biệt rõ rệt giữa các doanh nghiệp. Các doanh nghiệp lớn, đặc biệt là các tập đoàn và tổ chức tài chính, thường đầu tư mạnh vào các hệ thống quản trị tích hợp như ERP, Business Intelligence (BI) hoặc nền tảng dữ liệu lớn. Ngược lại, phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn sử dụng các phần mềm đơn lẻ hoặc công cụ như Excel, dẫn đến tình trạng dữ liệu phân tán và khó khai thác.

Để làm rõ hơn thực trạng này, có thể xem xét một số trường hợp tiêu biểu tại Việt Nam. Tập đoàn FPT là một trong những doanh nghiệp tiên phong trong việc ứng dụng hệ thống ERP và các công cụ phân tích dữ liệu, cho phép xử lý thông tin tài chính theo thời gian thực và hỗ trợ ra quyết định nhanh chóng. Tương tự, Vinamilk đã triển khai hệ thống SAP ERP nhằm tích hợp dữ liệu giữa các bộ phận, từ đó nâng cao khả năng kiểm soát chi phí và hiệu quả hoạt động. Trong lĩnh vực ngân hàng, Techcombank đã ứng dụng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo trong phân tích tài chính, góp phần nâng cao chất lượng dự báo và quản trị rủi ro. Các trường hợp này cho thấy,  khi công nghệ được triển khai một cách đồng bộ và gắn với chiến lược quản trị, kế toán có thể trở thành trung tâm cung cấp thông tin phục vụ điều hành doanh nghiệp.

Từ các minh chứng thực tiễn trên, có thể thấy sự chuyển biến giữa mô hình kế toán truyền thống và kế toán trong môi trường số hóa. Trước đây, các nghiệp vụ kế toán chủ yếu được thực hiện thủ công với tốc độ xử lý chậm và dữ liệu rời rạc, còn hiện nay các quy trình đã được tự động hóa, cho phép xử lý dữ liệu theo thời gian thực và tích hợp giữa các hệ thống. Đồng thời, vai trò của kế toán cũng có sự thay đổi từ chức năng ghi chép và phản ánh quá khứ sang phân tích, dự báo và hỗ trợ ra quyết định (ACCA, 2021).

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn triển khai cũng cho thấy một số vấn đề mang tính cốt lõi. Thứ nhất, ở nhiều doanh nghiệp, chuyển đổi số trong kế toán vẫn mang tính hình thức, chủ yếu dừng lại ở việc sử dụng phần mềm mà chưa thay đổi quy trình quản trị (Deloitte, 2022). Thứ hai, tình trạng thiếu tích hợp dữ liệu giữa các hệ thống vẫn còn phổ biến, làm giảm giá trị của thông tin kế toán. Thứ ba, vai trò của kế toán chưa được nâng tầm tương xứng với tiềm năng của công nghệ, khi vẫn tập trung vào ghi nhận thay vì phân tích. Thứ tư, việc khai thác và sử dụng dữ liệu cho mục đích quản trị vẫn còn hạn chế. Những vấn đề này cho thấy, quá trình chuyển đổi số trong kế toán tại Việt Nam cần có những giải pháp đồng bộ hơn.

Trước hết, một trong những vấn đề nổi bật là sự thiếu đồng bộ trong triển khai chuyển đổi số giữa các doanh nghiệp. Trong khi các doanh nghiệp lớn có đủ nguồn lực tài chính và công nghệ để xây dựng các hệ thống quản trị tích hợp hiện đại, thì phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn gặp nhiều hạn chế trong việc tiếp cận và triển khai các giải pháp công nghệ. Điều này dẫn đến khoảng cách ngày càng lớn về năng lực quản trị tài chính và khả năng khai thác thông tin kế toán giữa các nhóm doanh nghiệp, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh.

Bên cạnh đó, vấn đề tích hợp và liên thông dữ liệu kế toán vẫn chưa được giải quyết triệt để. Mặc dù nhiều doanh nghiệp đã ứng dụng phần mềm kế toán, nhưng các hệ thống này thường hoạt động độc lập, chưa kết nối chặt chẽ với các hệ thống khác như quản lý bán hàng, nhân sự,... Hệ quả là dữ liệu vẫn tồn tại dưới dạng phân mảnh, gây khó khăn trong việc tổng hợp, phân tích và sử dụng thông tin cho mục đích quản trị tổng thể.

Một vấn đề quan trọng khác là sự chậm chuyển đổi về vai trò và tư duy của đội ngũ kế toán. Trong bối cảnh công nghệ ngày nay, kế toán cần chuyển sang đảm nhận các chức năng có giá trị gia tăng cao hơn như phân tích dữ liệu và tư vấn tài chính. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều kế toán viên vẫn chủ yếu tập trung vào nhiệm vụ ghi nhận và tuân thủ, chưa phát huy được vai trò hỗ trợ ra quyết định dẫn đến sự thiếu hụt về kỹ năng số và tư duy quản trị trong nguồn nhân lực kế toán.

Ngoài ra, dù khối lượng dữ liệu tài chính và kế toán ngày càng gia tăng nhờ các hệ thống số, nhưng khả năng khai thác và chuyển hóa dữ liệu thành thông tin hữu ích vẫn còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp chưa tận dụng hiệu quả các công cụ phân tích dữ liệu, thông tin kế toán chưa thực sự hỗ trợ cho quá trình lập kế hoạch và ra quyết định chiến lược.

Cuối cùng, vấn đề an toàn và bảo mật dữ liệu cũng đang trở thành một thách thức đáng kể. Khi hệ thống kế toán chuyển sang môi trường số và lưu trữ trên nền tảng đám mây, nguy cơ rò rỉ thông tin và tấn công mạng gia tăng, đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư nhiều hơn vào các giải pháp bảo mật và kiểm soát nội bộ.

Tổng hợp các vấn đề trên cho thấy, chuyển đổi số trong kế toán tại Việt Nam hiện nay không chỉ là vấn đề công nghệ, mà còn liên quan đến chiến lược, con người và mô hình quản trị.

4. Giải pháp nâng cao hiệu quả ứng dụng công nghệ số trong kế toán

Xuất phát từ những hạn chế và vấn đề đặt ra trong quá trình ứng dụng công nghệ số trong kế toán tại Việt Nam, việc nâng cao hiệu quả triển khai cần được tiếp cận một cách đồng bộ, trong đó nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp, Nhà nước và các cơ sở đào tạo. Mỗi chủ thể đóng vai trò khác nhau nhưng có mối quan hệ chặt chẽ trong việc thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực kế toán.

Các nhóm giải pháp dưới đây được đề xuất trên cơ sở tổng hợp các hạn chế đã phân tích ở phần thực trạng, đồng thời tham khảo khuyến nghị của IFAC (2021), ACCA (2020) và Deloitte (2022) về phát triển năng lực số, quản trị dữ liệu, kiểm soát rủi ro công nghệ và nâng cao vai trò của kế toán trong môi trường số.

4.1. Đối với doanh nghiệp

Trước hết, doanh nghiệp cần giữ vai trò trung tâm trong chuyển đổi số kế toán bằng cách xây dựng chiến lược tổng thể gắn với định hướng phát triển dài hạn. Việc ứng dụng công nghệ cần tránh rời rạc hay chạy theo xu hướng, mà phải xác định rõ mục tiêu, lộ trình và nguồn lực. Điều này giúp hạn chế tình trạng chuyển đổi số mang tính hình thức, vốn còn phổ biến trong thực tiễn.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần đầu tư các hệ thống công nghệ phù hợp, đặc biệt là hệ thống quản trị tích hợp như ERP, nhằm tăng cường liên thông dữ liệu giữa các bộ phận. Việc triển khai các nền tảng hiện đại không chỉ hỗ trợ tự động hóa quy trình kế toán mà còn tạo nền tảng khai thác dữ liệu phục vụ quản trị.

Ngoài ra, phát triển nguồn nhân lực kế toán theo hướng số hóa là yếu tố then chốt. Doanh nghiệp cần tăng cường đào tạo kỹ năng công nghệ, phân tích dữ liệu và tư duy quản trị cho đội ngũ kế toán. Khi đó, kế toán không chỉ dừng ở ghi nhận mà còn tham gia sâu vào phân tích và hỗ trợ ra quyết định.

4.2. Đối với Nhà nước

Ở góc độ vĩ mô, Nhà nước đóng vai trò định hướng và tạo lập môi trường thuận lợi cho quá trình chuyển đổi số trong kế toán. Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến kế toán số, kế toán điện tử và quản lý dữ liệu tài chính nhằm đảm bảo tính minh bạch, thống nhất và phù hợp với thông lệ quốc tế.

Đồng thời, việc chuẩn hóa dữ liệu kế toán cũng cần được đẩy mạnh, hướng tới xây dựng hệ thống dữ liệu thống nhất, tạo điều kiện cho việc kết nối và chia sẻ thông tin giữa các cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Đây là yếu tố quan trọng giúp nâng cao chất lượng thông tin và hiệu quả quản trị ở cả cấp doanh nghiệp và cấp quốc gia.

Ngoài ra, Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ thiết thực đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa trong quá trình chuyển đổi số, như hỗ trợ tài chính, tư vấn công nghệ hoặc cung cấp các nền tảng số dùng chung. Điều này góp phần thu hẹp khoảng cách về năng lực công nghệ giữa các doanh nghiệp và thúc đẩy quá trình chuyển đổi số một cách toàn diện hơn.

4.3. Đối với cơ sở đào tạo

Các cơ sở đào tạo giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu của kế toán trong môi trường số. Trước hết, cần đổi mới chương trình đào tạo theo hướng cập nhật các kiến thức và kỹ năng liên quan đến công nghệ số, thay vì chỉ tập trung vào kế toán truyền thống.

Đặc biệt, cần tăng cường tích hợp giữa kiến thức kế toán với công nghệ thông tin và phân tích dữ liệu, giúp người học có khả năng thích ứng với các hệ thống kế toán hiện đại. Việc đào tạo cần hướng tới phát triển tư duy phân tích, khả năng sử dụng công cụ số và hiểu biết về dữ liệu, qua đó nâng cao vai trò của kế toán trong tổ chức.

Bên cạnh đó, các cơ sở đào tạo cũng cần tăng cường liên kết với doanh nghiệp để cập nhật nhu cầu thực tiễn, từ đó điều chỉnh nội dung đào tạo phù hợp. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng đào tạo mà còn góp phần rút ngắn khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành trong lĩnh vực kế toán.

5. Kết luận

Trong bối cảnh kinh tế số, ứng dụng công nghệ số trong kế toán là yêu cầu cấp thiết đối với doanh nghiệp. Tại Việt Nam, chuyển đổi số đã đạt kết quả tích cực với hóa đơn điện tử, kê khai thuế điện tử và phần mềm kế toán, nhưng mức độ ứng dụng còn chưa đồng đều, hạn chế về tích hợp hệ thống, nhân lực và khai thác dữ liệu. Từ các phân tích trong bài viết, có thể khẳng định, giá trị cốt lõi của chuyển đổi số trong kế toán không nằm ở việc áp dụng công nghệ một cách đơn lẻ, mà ở việc thay đổi tư duy quản trị và cách thức sử dụng thông tin kế toán.

Tài liệu tham khảo:

ACCA (2021). Future of Accounting

Bộ Tài chính (2023). Báo cáo chuyển đổi số ngành tài chính

Deloitte (2022). Digital transformation in accounting

IFAC (2020). Technology and the future of the profession

Tổng cục Thuế (2024), Báo cáo triển khai hóa đơn điện tử

Digital technology application in corporate accounting in Vietnam: Current practices and policy solutions

Pham Thi Lan Huong

Department of Finance and Accounting, University of Economics - Technology for Industries

Email: ptlhuong@uneti.edu.vn

Abstract:

Digital transformation is fundamentally reshaping accounting practices in enterprises. The adoption of technologies such as cloud computing, artificial intelligence, and automation not only enhances the efficiency of information processing but also redefines the role of accountants within organizations. However, the practical implementation of digital technologies in accounting in Vietnam continues to face several limitations. This study examines the current situation through selected enterprise case studies and proposes solutions to improve the effectiveness of digital technology application in accounting. These solutions focus on developing comprehensive digital transformation strategies within enterprises, strengthening data interoperability, building a digitally competent accounting workforce, improving the legal framework, and reforming accounting training programs.

Keywords: digital accounting, digital transformation, enterprises.

[Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, Số 15 năm 2026]