Đầu tư thiếu chiều sâu
Mỗi năm, chúng ta cần nhập khẩu một lượng máy móc thiết bị phục vụ phát triển kinh tế trị giá khoảng 7-8 tỷ USD. Nếu ngành Cơ khí phát triển, giành thị phần này thì doanh thu rất lớn. Đó là chưa kể sẽ tạo thêm nhiều việc làm cho người lao động. Theo kế hoạch phát triển ngành cơ khí trọng điểm, từ nay đến năm 2010, nước ta phải đáp ứng tối thiểu 45%-50% nhu cầu sản phẩm cơ khí trong nước và xuất khẩu 30% giá trị sản lượng, doanh số đạt bình quân từ 3,5-4 tỷ USD. Mục tiêu của Chương trình cơ khí trọng điểm đến năm 2010 và tầm nhìn tới 2020 là, tập trung vào 8 nhóm chuyên ngành CK lớn như máy động lực, máy kéo và máy nông nghiệp, máy công cụ, thiết bị toàn bộ, cơ khí xây dựng, CK tàu thủy, CK ô tô và cơ khí giao thông vận tải, thiết bị điện…
Từ khi Chương trình CK được triển khai, đến nay, ngành cơ khí trọng điểm đã có sự phát triển đáng kể như cơ khí đóng tàu đã gia công đóng tàu từ 53.000 đến 100.000 tấn…; cơ khí ô tô đóng được xe buýt, xe tải nhẹ, xe tải nặng và lắp ráp xe hơi 4 chỗ cao cấp; ngành cơ khí chế tạo máy công cụ đã số hóa được các máy tiện vạn năng cỡ vừa và lớn, sản xuất các máy cắt thép theo chương trình tự động; ngành cơ khí phục vụ nông nghiệp đã sản xuất được nhiều thiết bị phục vụ sản xuất và chế biến nông sản thực phẩm…
Một thực tế cho thấy, ngành cơ khí đang phát triển với sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế, trong đó nhiều doanh nghiệp tư nhân đang nổi lên như là các nhân tố tích cực. Nhiều doanh nghiệp bắt đầu hướng tới đầu tư vốn cho sản xuất và nội địa hóa các các sản phẩm phụ trợ. Ví dụ, Công ty Ô tô Trường Hải cũng đang vươn lên chiếm lĩnh thị trường ô tô tải và có kế hoạch lắp ráp xe du lịch. Chỉ riêng tại khu liên hợp lắp ráp ô tô tại Chu Lai, doanh nghiệp này đang đầu tư 1.800 tỷ đồng. Nhiều doanh nghiệp khác đang quan tâm đến khả năng đầu tư các dự án sản xuất các thiết bị cơ khí tiêu dùng. Tương tự, Tổng Công ty CK GTVT Sài Gòn (Samco), từ năm 2002 chỉ sản xuất xe tải đóng thùng và xe chuyên dùng, đến nay đã là một trong những đơn vị hàng đầu sản xuất xe buýt, xe khách… với tỷ lệ nội địa hóa trên 20%, doanh thu hàng năm đạt gần 100 tỷ đồng.
Tuy nhiên, ngành cơ khí ở nước ta hiện nay chưa được đầu tư đúng mức để hướng đến một sản phẩm mang thương hiệu riêng, chủ yếu là gia công những công đoạn thông thường. Cụ thể, hai lĩnh vực đóng tàu và ô tô tuy đạt mức tăng trưởng cao nhưng chỉ dừng lại ở khâu đóng khung và các phần nội thất đơn giản. Còn các máy móc và những thiết bị phức tạp đều phải nhập ngoại.
Theo ông Nguyễn Văn Thụ - Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp CK Việt Nam (VAMI), sản phẩm CK nước ta hiện nay chủ yếu là hàng gia công, giá trị kinh tế thấp, công nghệ, thiết bị lạc hậu, chưa hình thành một số ngành mũi nhọn đủ sức chế tạo dây chuyền thiết bị đồng bộ. Phần lớn thiết bị, máy móc, nguyên liệu phải nhập khẩu, công nghiệp phụ trợ yếu kém…
Các chuyên gia trong Ngành đã không ngần ngại nhận định, lực lượng nghiên cứu phát triển, từ tư vấn, thiết kế công nghệ và thiết kế chế tạo, đến các chuyên gia đầu ngành với vai trò công trình sư, tổng công trình sư và lực lượng công nhân lành nghề còn thiếu và yếu về năng lực. Chất lượng đào tạo kỹ sư CK chưa đáp ứng yêu cầu thực tế. Bên cạnh đó, nguồn vốn cho đầu tư phát triển thiếu, chưa có chiến lược thị trường, sản phẩm, trình độ quản trị doanh nghiệp thấp. Quản lý thị trường yếu kém để hàng CK chất lượng thấp, giá rẻ tràn vào thị trường trong nước, gây nên tình trạng cạnh tranh không lành mạnh cho các DN làm sản phẩm CK chính xác. Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế, các hàng rào bảo hộ bị bãi bỏ thì ngành CK sẽ gặp nhiều khó khăn.
Tình hình trên không sớm được cải thiện thì trong tương lai Việt Nam vẫn mãi là người thợ làm thuê CK cho các nước đầu tư trực tiếp hoặc chỉ dừng lại ở vai trò là một nước chuyên gia công cơ khí cho thế giới.
Nhà nước góp phần thúc đẩy cơ khí phát triển
Một quan chức của Bộ Công nghiệp trước đây cho biết, ngành Cơ khí Việt Nam nếu muốn phát triển nhanh, vững chắc cần có sự ưu tiên đầu tư và bảo hộ của Nhà nước, tránh sự đầu tư dàn trải không đem lại hiệu quả chung cho toàn Ngành. Ông nêu ý kiến: “Các doanh nghiệp cần được vay vốn từ Quỹ Hỗ trợ đầu tư để phát triển một số lĩnh vực như sản xuất động cơ đốt trong cho ô tô, xe máy, tàu sông/biển hoặc sản xuất các chi tiết, cụm cho lắp ráp ô tô xe máy. Tuy nhiên, hiện tại do thủ tục kéo dài, thời gian xét duyệt khoảng 1 năm nên Chính phủ cần cải tiến các thủ tục phê duyệt, giúp doanh nghiệp có thể nhanh chóng đầu tư, nắm bắt được cơ hội kinh doanh”.
Còn theo ông Phạm Thành Công - Giám đốc Công ty Quan hệ Quốc tế và đầu tư (Bộ Giao thông) thì cho rằng: “Doanh nghiệp sản xuất cơ khí cần có mục tiêu phấn đấu xây dựng khả năng cạnh tranh sản phẩm của mình ở thị trường trong và ngoài nước, có thể phát triển đa ngành nhưng cần đảm bảo yếu tố “nhất nghệ tinh” theo khu vực ASEAN. Đặc biệt, nếu sản phẩm của doanh nghiệp có sức cạnh tranh với sản phẩm của Trung Quốc thì sản phẩm đó đã có sức cạnh tranh khá cao, có thể tạm yên tâm khi hội nhập ASEAN”. Nhiều ý kiến nhất trí rằng ngành Cơ khí cần tranh thủ các cơ hội phát triển, trước hết là các cơ hội trong khu vực khi hội nhập đẩy đủ trong ASEAN”…
Riêng đối với các dự án cơ khí mới có độ phức tạp cao hay sản phẩm siêu trường, siêu trọng, đòi hỏi phải đầu tư dây chuyền thiết bị và công nghệ hiện đại. Các dự án này có thời gian thu hồi vốn dài, tỷ suất lợi nhuận không cao, nên cần được hỗ trợ ưu đãi đặc biệt khi Việt Nam đã là thành viên WTO. Tuy nhiên, ngành cơ khí vẫn cần hỗ trợ trong việc mua bản quyền, tiếp nhận chuyển giao công nghệ, thiết kế chế tạo, đào tạo... Với tình hình này, ông Đỗ Hữu Hào, Thứ trưởng Bộ Công Thương cho biết, Bộ đang nghiên cứu và đề xuất những chính sách mới hỗ trợ cho ngành này phù hợp với các quy định cam kết với WTO.
