Bất lợi của tính tương đồng
ASEAN là thị trường xuất khẩu lớn thứ 3 của các doanh nghiệp Việt Nam, chỉ đứng sau Hoa Kỳ và EU. Trước năm 2010, Việt Nam xuất khẩu chủ yếu sang ASEAN 2 nhóm mặt hàng chính là dầu thô và gạo (chiếm trên 50% tổng kim ngạch). Hiện nay, cơ cấu mặt hàng xuất khẩu sang ASEAN đã đa dạng hơn nhiều, ngoài dầu thô và gạo, các doanh nghiệp Việt Nam đã xuất khẩu sang ASEAN nhiều mặt hàng khác như điện thoại các loại và linh kiện; máy vi tính sản phẩm điện tử và linh kiện; sắt thép các loại; máy móc thiết bị dụng cụ và phụ tùng; dệt may, giày dép, thủy sản, cà phê, cao su…
Điều đáng quan tâm là từ năm 2010 đến nay, Việt Nam luôn nhập siêu.
Bảng: Tình hình xuất nhập khẩu và cán cân thương mại Việt Nam - ASEAN 2010-2016 (đơn vị tính: tỷ USD)
2010
2011
2012
2013
2014
2015
5 tháng đầu năm 2016
Xuất khẩu
9,3
16,4
17,3
18,5
19,1
18,5
6,7
Nhập khẩu
14,5
20,9
21,0
21,4
23
23,1
9,4
Nhập siêu
5,2
4,2
3,7
2,8
3,9
4,6
2,7
Nhập siêu diễn ra trong bối cảnh thị trường ASEAN có những thuận lợi nhất định với doanh nghiệp nước ta: Dân số ASEAN khá lớn, 600 triệu người, gấp đôi Hoa Kỳ và hơn 100 triệu người so với 27 nước EU; Việt Nam gần gũi về địa lý, được các chính sách miễn thuế xuất khẩu vào ASEAN 6; yêu cầu hàng rào kỹ thuật, vệ sinh an toàn thực phẩm không khắt khe như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản hay Hàn Quốc…
Mặc dù vậy, thị trường này cũng có những mặt bất lợi đối với xuất khẩu nước ta. Tiếng là đông dân nhưng vì kinh tế phát triển không đồng đều nên thị trường bị phân hóa, nhu cầu hàng hóa bị xé lẻ do chênh lệch mức thu nhập nên không có sức hấp dẫn đầy đủ của một thị trường 600 triệu dân. Mặt khác, ASEAN cũng ký nhiều hiệp định tự do song phương với những đối tác ngoài khu vực, dẫn đến cạnh tranh với hàng xuất khẩu vào ASEAN khá quyết liệt, cơ hội và lợi thế mà Việt Nam được hưởng cũng chia đều cho các đối tác khác.
Tuy nhiên, điểm khó khăn nhất là cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam khá tương đồng với hàng sản xuất, xuất khẩu của nhiều nước ASEAN. Một nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương cho thấy, chỉ số tương đồng xuất khẩu (ES) của Việt Nam rất gần với ASEAN và Trung Quốc, đều đạt trên 50 điểm. So với Australia, New Zealand chỉ có 27,23 điểm; Nhật Bản 32 điểm; Hàn Quốc 39 điểm; Ấn Độ trên 45 điểm. Chỉ số ES càng cao, tính tương đồng càng mạnh, không có lợi cho xuất khẩu.
Ứng dụng đổi mới sáng tạo
Mặc dù một số doanh nghiệp Việt Nam đã có những bước đi khá toàn diện để khai thác thị trường ASEAN bằng việc đầu tư trực tiếp, từ đó có thể chủ động phát triển các chuỗi giá trị trong nội khối và đón cơ hội từ AEC, đẩy mạnh đưa hàng hóa, dịch vụ trong nước xâm nhập thị trường ASEAN nhưng hiệu quả chưa cao.
Bởi vậy, bên cạnh việc doanh nghiệp phải chủ động đổi mới quản trị, xây dựng tầm nhìn kinh doanh thích hợp, nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường ASEAN cả về lượng, chất và giá thành, thì vẫn cần Nhà nước hỗ trợ về cơ chế, chính sách và môi trường kinh doanh.
Nhiều doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng mong muốn Chính phủ đẩy mạnh hơn nữa việc phát triển các ngành công nghiệp phụ trợ như hóa chất, chất dẻo, cơ khí… Đặc biệt là công nghiệp phụ trợ đối với các ngành hàng xuất khẩu chủ lực như điện tử, máy móc, dệt may, da giày… từ đó giảm bớt việc phải nhập khẩu phụ tùng, linh kiện từ nước ngoài, đồng thời tăng hàm lượng giá trị gia tăng cho các sản phẩm của Việt Nam.
Đồng thời, có chính sách khuyến khích việc chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực có chất lượng cao cho ngành công nghiệp điện tử và công nghệ thông tin; hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động nghiên cứu triển khai (R&D) trong nước nâng cao trình độ khoa học công nghệ của Việt Nam.
Theo chuyên gia kinh tế Lưu Bích Hồ, nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược phát triển, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, chỉ có chuyển đổi mạnh mẽ sang mô hình kinh tế mới, tức là tăng năng suất dựa trên ứng dụng đổi mới sáng tạo mới tạo ra sự khác biệt, còn với mô hình cũ, dựa chủ yếu nhiều vào vốn, lao động, tài nguyên thì trước sau rồi cũng dẫn đến tính tương đồng.
