[eMagazine] Chính sách tạo thêm giá trị cho sản vật vùng cao Điện Biên

Với đặc thù địa hình miền núi, sản xuất phân tán và phần lớn nông sản đặc trưng hình thành từ quy mô hộ gia đình, nâng giá trị sản phẩm ở Điện Biên không thể chỉ dừng ở mở rộng diện tích hay tăng sản lượng. Muốn sản vật địa phương trở thành hàng hóa, chính sách phải đi qua nhiều mắt xích: tổ chức sản xuất, chế biến, chuẩn hóa chất lượng, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường.

Ở khâu sản xuất, người dân được hỗ trợ phát triển các mô hình liên kết theo chuỗi giá trị, hình thành tổ hợp tác, hợp tác xã và kết nối với doanh nghiệp; đồng thời được tập huấn kỹ thuật, nâng năng lực quản trị, kỹ năng kinh doanh và bán hàng. Cách hỗ trợ này từng bước đưa sản xuất từ tự phát sang có kế hoạch, chú ý hơn đến chất lượng, sản lượng và yêu cầu của thị trường.

Sau thu hoạch, hoạt động khuyến công hỗ trợ các cơ sở đầu tư máy móc, thiết bị và ứng dụng công nghệ trong sơ chế, chế biến, sấy, bảo quản, đóng gói.

Giai đoạn 2022-2025, một số cơ sở được chương trình khuyến công Điện Biên hỗ trợ đầu tư máy móc, thiết bị đã đồng thời nâng chất lượng sản phẩm và hoàn thiện hồ sơ OCOP. Kết quả cho thấy hỗ trợ thiết bị có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình từ nguyên liệu đến sản phẩm được chuẩn hóa, nhưng hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào quản trị, chất lượng và thị trường.

Theo ông Phùng Mạnh Hùng, Giám đốc Trung tâm Khuyến công và Tư vấn phát triển công nghiệp tỉnh Điện Biên, các chương trình thời gian qua tập trung vào chế biến nông sản, sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu, sản phẩm OCOP, sản phẩm tiểu thủ công nghiệp phục vụ du lịch và các sản phẩm liên kết theo chuỗi giá trị. Nhiều cơ sở sau khi được hỗ trợ máy móc đã giảm lao động thủ công, nâng năng suất và ổn định hơn chất lượng sản phẩm.

Cùng với đầu tư sản xuất, các chủ thể được hỗ trợ chuẩn hóa sản phẩm thông qua xây dựng tiêu chuẩn chất lượng, bao bì, nhãn hàng hóa, thương hiệu và truy xuất nguồn gốc. Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) trở thành một trong những công cụ thúc đẩy quá trình này. Theo thông tin tỉnh Điện Biên công bố tại Hội nghị kết nối “Người Việt Nam dùng hàng Việt Nam” ngày 26/8/2026, toàn tỉnh có 157 sản phẩm OCOP được công nhận từ 3 sao trở lên.

Tuy nhiên, được xếp hạng OCOP chưa đồng nghĩa với việc sản phẩm đã có đầu ra ổn định. Cùng với hỗ trợ sản xuất và chế biến, Điện Biên đang đẩy mạnh xúc tiến thương mại, kết nối với doanh nghiệp phân phối, hệ thống bán lẻ và phát triển thương mại điện tử. Tại Tìa Dình, hành trình một loại cây trồng xen trở thành hàng hóa cho thấy khá rõ cách các lớp hỗ trợ này đi vào đời sống sản xuất.

Tìa Dình là địa bàn vùng cao, nơi sinh kế của nhiều hộ đồng bào Mông lâu nay chủ yếu dựa vào ngô, sắn và lúa nương. Bí xanh từng chỉ được trồng xen với quy mô nhỏ, trước hết phục vụ bữa ăn gia đình. Khi chuyển sang sản xuất hàng hóa, yêu cầu đặt ra không còn chỉ là trồng được cây, mà phải thống nhất hơn về giống, thời vụ, chất lượng và khả năng tập hợp sản lượng.

Cách trồng bí vẫn mang đậm đặc trưng sản xuất trên nương: cây bò tự nhiên trên mặt đất, xen với các cây trồng khác thay vì tổ chức thành vùng chuyên canh tập trung. Phương thức này phù hợp tập quán canh tác, nhưng khi sản phẩm đi vào chuỗi hàng hóa, việc kiểm soát chất lượng và thời điểm thu hoạch giữa các hộ trở nên quan trọng hơn.

Từ năm 2018, địa phương bắt đầu vận động người dân phát triển bí xanh theo hướng hàng hóa. Vụ đầu tiên, diện tích đạt gần 7 ha; đến năm 2020 tăng lên 22 ha, sản lượng khoảng 55 tấn.

Cũng từ năm 2018, huyện Điện Biên Đông triển khai dự án liên kết phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị giữa các hộ dân với Hợp tác xã CCO Nông nghiệp huyện Điện Biên Đông. Hợp tác xã liên kết với hơn 60 hộ, hướng dẫn người dân phát triển bí xanh theo hướng hàng hóa, từng bước đáp ứng các tiêu chí về chất lượng và sản phẩm OCOP.

Liên kết với hợp tác xã tạo thêm đầu mối tiêu thụ cho người dân. Gia đình anh Giàng A Xìa ở bản Chua Ta A có hơn 1.000 m² đất nương chuyển từ trồng ngô sang bí xanh. Theo số liệu được ghi nhận trong giai đoạn đầu của mô hình, gia đình bán bí trực tiếp tại vườn cho hợp tác xã với giá 8.000–10.000 đồng/kg, thu gần 10 triệu đồng mỗi vụ.
Năm 2021, bí xanh Tìa Dình được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao. Việc được xếp hạng tạo thêm nhận diện cho sản phẩm gắn với địa danh vùng sản xuất, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về tổ chức sản xuất, chất lượng, bao bì và khả năng đưa sản phẩm ra thị trường.

Quá trình mở rộng sau đó cho thấy diện tích không phải yếu tố duy nhất quyết định hiệu quả. Năm 2021, diện tích tăng lên 50,4 ha, sản lượng đạt 166,3 tấn; năm 2022, diện tích giảm còn 32,3 ha nhưng sản lượng vẫn đạt 161,5 tấn. Sự chênh lệch này cho thấy năng suất còn phụ thuộc đáng kể vào kỹ thuật canh tác và điều kiện thời tiết.

Cùng với mở rộng sản xuất, bài toán đầu ra ngày càng rõ. Tại hội nghị gặp mặt doanh nghiệp, hợp tác xã do huyện Điện Biên Đông (cũ) tổ chức ngày 7/4/2021, Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh đăng ký bao tiêu bí xanh Tìa Dình với số lượng hơn 70 tấn/năm. Chính quyền địa phương đồng thời tạo điều kiện thành lập Hợp tác xã Thương mại, dịch vụ tổng hợp Tìa Dình để tăng cường kết nối doanh nghiệp, tổ chức thu gom và tìm đầu ra cho sản phẩm.

Năm 2023, thông qua Tiểu dự án 2 về hỗ trợ phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị thuộc Dự án 3 của Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, toàn xã có 86 hộ tham gia trồng bí trên 60,45 ha, trong đó 15 ha được thực hiện theo dự án liên kết chuỗi giá trị.

Điểm đáng chú ý của 15 ha liên kết là sản xuất và tiêu thụ có đầu mối rõ hơn. Hợp tác xã tập hợp sản lượng của các hộ, tổ chức thu gom, phân loại và kết nối người mua. Khi những lô hàng nhỏ lẻ được gom lại, sản phẩm có điều kiện đáp ứng tốt hơn yêu cầu về số lượng, chất lượng và thời điểm giao hàng.

Cùng phát triển giống bí xanh đặc trưng của địa phương, Hợp tác xã Hoa Ban tại xã Thanh Yên hướng dẫn thành viên sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, bao tiêu sản phẩm, đóng gói và dán tem theo yêu cầu của đơn vị ký hợp đồng; trung bình mỗi năm cung cấp khoảng 10 tấn bí cho các siêu thị. Sản phẩm cũng từng được kết nối với hệ thống VinMart tại Hà Nội - nay là WinMart - và một số kênh bán lẻ khác.

Bao bì, nhãn mác và truy xuất nguồn gốc vì thế không chỉ phục vụ hồ sơ OCOP mà trở thành điều kiện để sản phẩm tiếp cận các kênh phân phối hiện đại.

Theo ghi nhận tháng 10/2025, vùng bí Tìa Dình có khoảng 80 ha với hơn 100 hộ tham gia. Ở những diện tích được chăm sóc tốt, năng suất đạt khoảng 5 tấn/ha; giá thu mua chính vụ dao động 12.000–15.000 đồng/kg, cho thu nhập hơn 60 triệu đồng/ha. Những con số này cho thấy hiệu quả kinh tế khá rõ, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu phải gắn mở rộng vùng trồng với khả năng tiêu thụ.

Từ một loại cây trồng xen chủ yếu phục vụ gia đình, bí xanh đã từng bước trở thành sản phẩm hàng hóa; từ từng hộ riêng lẻ, một bộ phận người dân được đưa vào liên kết; từ tự tìm đầu ra, sản phẩm đã có hợp tác xã thu mua, doanh nghiệp đăng ký bao tiêu và tiếp cận các kênh phân phối ngoài địa bàn.

Thực tế tại Tìa Dình cũng cho thấy đầu ra vẫn phụ thuộc nhiều vào khả năng điều phối của hợp tác xã: nắm sản lượng, lịch thu hoạch, chất lượng từng vùng trồng và duy trì cam kết với người mua. Liên kết chỉ thực sự bền khi những khâu này được tổ chức đồng bộ.

Nâng chất lượng và tổ chức lại sản xuất mới chỉ là một phần của bài toán nâng giá trị nông sản. Với bí xanh Tìa Dình, khi vùng trồng được mở rộng, sản lượng tăng và người dân từng bước tham gia liên kết, yêu cầu về đầu ra càng trở nên rõ hơn. Sản phẩm muốn đi xa không chỉ cần chất lượng ổn định mà còn phải đáp ứng yêu cầu về bao bì, truy xuất nguồn gốc, mùa vụ và khả năng cung ứng.

Từ câu chuyện Tìa Dình có thể thấy, cùng với hỗ trợ sản xuất và chế biến, hoạt động kết nối cung - cầu, xúc tiến thương mại và thương mại điện tử đang trở thành mắt xích quan trọng để sản vật Điện Biên tiếp cận thị trường rộng hơn.

Ngày 26/8/2026, tại Hội nghị kết nối “Người Việt Nam dùng hàng Việt Nam”, Sở Công Thương tỉnh Điện Biên phối hợp với Tập đoàn Central Retail Việt Nam tổ chức kết nối trực tiếp doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở sản xuất và chủ thể OCOP với bộ phận thu mua của hệ thống GO!, Tops Market. Bên cạnh chất lượng sản phẩm, các chủ thể phải chứng minh năng lực cung ứng thông qua sản lượng, mùa vụ, bao bì, truy xuất nguồn gốc và mức độ ổn định của nguồn hàng.

Theo ông Lường Tuấn Anh, Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Điện Biên, điều quan trọng sau hội nghị là mỗi doanh nghiệp, hợp tác xã hay chủ thể OCOP có thể nhìn rõ hơn vị trí của sản phẩm trên thị trường và những yêu cầu cần đáp ứng nếu muốn tham gia hệ thống phân phối bán lẻ hiện đại. Sản phẩm được lựa chọn sẽ có thêm cơ hội mở rộng thị trường; còn với sản phẩm chưa đáp ứng ngay, việc nhận diện rõ những điểm cần hoàn thiện cũng là kết quả thiết thực của quá trình kết nối.

Những yêu cầu này buộc các chủ thể phải chuẩn bị từ trước: vùng nguyên liệu bảo đảm chất lượng, hợp tác xã nắm được sản lượng và lịch mùa vụ, còn cơ sở sản xuất, chế biến phải duy trì quy trình, mẫu mã và khả năng giao hàng. Nói cách khác, thị trường đang tác động ngược trở lại cách tổ chức sản xuất ở địa phương.

Cùng với hệ thống bán lẻ trực tiếp, thương mại điện tử đang mở thêm không gian thị trường cho sản phẩm địa phương. Ngày 27/8/2026, Sở Công Thương tỉnh Điện Biên phối hợp với Trung tâm Phát triển Thương mại điện tử và Công nghệ số - eComDX, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) tổ chức lớp tập huấn “Kinh doanh số và phát triển thị trường trực tuyến cho doanh nghiệp”, trang bị kiến thức về thương mại điện tử, marketing số, sàn trực tuyến, AI, livestream, thanh toán điện tử và các kỹ năng cần thiết cho doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh.

Với các sản phẩm chế biến, dễ bảo quản như chè, mật ong, mắc ca và nhiều sản phẩm OCOP, môi trường số giúp mở rộng phạm vi tiếp cận người tiêu dùng ngoài tỉnh; với nông sản tươi như bí xanh, nền tảng số phù hợp hơn trong quảng bá vùng sản xuất, cung cấp thông tin truy xuất, cập nhật mùa vụ và kết nối đơn hàng.

Câu chuyện bí xanh Tìa Dình cho thấy tác động của chính sách không nằm ở một hỗ trợ riêng lẻ, mà ở khả năng nối các khâu từ tổ chức sản xuất, liên kết, chuẩn hóa đến thị trường. Khi người dân có đầu mối hợp tác xã, sản phẩm có tiêu chuẩn, nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc và có thêm kênh kết nối tiêu thụ, một cây trồng trên nương có thể từng bước trở thành hàng hóa.

Từ nương bí Tìa Dình có thể nhìn thấy một cách tiếp cận rộng hơn của Điện Biên: hỗ trợ chỉ thực sự tạo thêm giá trị khi giúp người dân thay đổi cách làm, các chủ thể sản xuất nâng năng lực và sản phẩm đi được xa hơn trên thị trường.