[eMagazine] Nếp Cay Nọi Quang Chiểu: Giữ “Hạt ngọc” trên miền biên viễn

Được đồng bào Thái ở vùng cao xã Quang Chiểu gìn giữ qua nhiều thế hệ, nếp Cay Nọi không chỉ là giống lúa bản địa mang hương vị riêng của miền biên viễn mà còn gắn với đời sống, văn hóa và sinh kế của người dân.

Từ những thửa ruộng nhỏ lẻ đến vùng sản xuất hàng trăm héc-ta, từ hạt nếp phục vụ bữa ăn gia đình đến sản phẩm OCOP có mặt trên thị trường, hành trình của nếp Cay Nọi cho thấy một cách bảo tồn giống lúa bản địa bền vững: đánh thức giá trị kinh tế để người dân có thể sống được và tiếp tục gìn giữ giống quý của quê hương.

Trên những thửa ruộng nằm giữa núi rừng vùng cao Thanh Hóa, cứ khoảng tháng 6 hằng năm, đồng bào Thái ở Quang Chiểu lại bắt đầu một mùa Cay Nọi mới.

Mạ được gieo, rồi những cây lúa non được đưa xuống ruộng. Phải chờ hơn 5 tháng, đến cuối tháng 10, đầu tháng 11, những thửa ruộng mới chuyển sang màu vàng óng báo hiệu mùa thu hoạch. Mỗi năm chỉ có một mùa Cay Nọi. Nhịp gieo trồng ấy đã được người dân nơi đây duy trì qua nhiều thế hệ.

Cây nọi có nguồn gốc từ Lào, được cha ông ta du nhập vào vùng Quang Chiểu từ xa xưa. Dù không xác định được chính xác thời điểm du nhập, nhưng cây nọi đã hiện diện nơi đây từ rất lâu đời, gắn bó với đời sống của người dân và được lưu truyền, gìn giữ qua nhiều thế hệ cho đến ngày nay.

Hạt lúa Cay Nọi có màu nâu đỏ, khi xay cho hạt gạo trắng; nếp sau khi đồ có mùi thơm đặc trưng, vị ngọt, mềm và dẻo. Từ hạt nếp ấy, người Thái đồ xôi, nấu chè, làm bánh và chế biến nhiều món ăn truyền thống. Trong những ngày lễ, Tết, cưới hỏi hay các sinh hoạt quan trọng của cộng đồng, hạt nếp hiện diện như một phần quen thuộc của đời sống, mang theo cả kinh nghiệm chọn giống, gieo cấy và tập quán ẩm thực được truyền qua nhiều thế hệ.

Thế nhưng, đã có thời gian Cay Nọi chủ yếu được gieo trồng nhỏ lẻ, phục vụ nhu cầu từng gia đình hoặc trao đổi trong phạm vi địa phương. Trong khi nhiều giống lúa mới có năng suất cao hơn, thời gian sinh trưởng ngắn hơn được đưa vào sản xuất, khả năng duy trì một giống lúa truyền thống chỉ canh tác một vụ mỗi năm phụ thuộc rất lớn vào lựa chọn của người nông dân.

Lựa chọn ấy không chỉ được quyết định bởi tình cảm với giống lúa của cha ông. Người dân phải sống được từ ruộng lúa. Vì vậy, bài toán bảo tồn Cay Nọi cũng là bài toán biến sự khác biệt về chất lượng, hương vị và văn hóa thành giá trị kinh tế ngay trên vùng đất Quang Chiểu.

Nếu trước kia Cay Nọi được gìn giữ chủ yếu bằng tập quán sản xuất của từng gia đình, thì những năm gần đây, thị trường đã tạo thêm động lực bảo tồn. Nhờ chất lượng và hương vị đặc trưng, hạt nếp không còn chỉ quanh quẩn trong các bản làng mà từng bước trở thành sản phẩm hàng hóa; diện tích canh tác được duy trì và hình thành vùng sản xuất tương đối tập trung.

Theo số liệu năm 2025, xã Quang Chiểu có khoảng 335 ha nếp Cay Nọi, năng suất bình quân đạt 45 - 50 tạ/ha, sản lượng khoảng 1.600 tấn thóc mỗi năm. Đây là một con số đáng chú ý đối với một giống lúa bản địa chỉ sản xuất một vụ trong năm.

Giá bán thóc Cay Nọi dao động khoảng 12.000 - 15.000 đồng/kg, cao hơn lúa thông thường khoảng 20 - 30%. Giá trị kinh tế từ Cay Nọi được đánh giá cao hơn khoảng 1,2 - 1,5 lần so với các giống lúa thông thường.

Những con số ấy cho thấy Cay Nọi đang được bảo tồn không chỉ bằng giá trị văn hóa, mà còn bằng chính hiệu quả kinh tế. Khi giống lúa có giá bán tốt hơn và tạo thu nhập ổn định hơn, người dân có lý do để tiếp tục dành đất, công sức và thời gian gìn giữ giống quý của quê hương.

Năm 2021, vợ chồng chị Lương Thị Nồng và anh Lò Văn Liêm, người dân tộc Thái, thành lập HTX Nông lâm Chung Thành, tạo cầu nối giữa người trồng nếp Cay Nọi với thị trường. Từ 12 thành viên ban đầu, HTX từng bước mở rộng liên kết, hỗ trợ kỹ thuật, vật tư và tiêu thụ sản phẩm. Cũng trong năm này, gạo nếp Cay Nọi của HTX được công nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh, trở thành sản phẩm OCOP đầu tiên của huyện Mường Lát trước đây, góp phần thúc đẩy chuyển đổi từ sản xuất tự cấp, tự túc sang sản xuất hàng hóa.

Danh hiệu OCOP không làm thay đổi bản chất của hạt nếp đã được người Thái gieo trồng hàng chục năm, nhưng tạo thêm một “căn cước” trên thị trường. Cay Nọi từ chỗ chủ yếu được biết đến trong cộng đồng địa phương đã có tên gọi, bao bì, chủ thể sản xuất và tiêu chuẩn sản phẩm để tiếp cận các kênh tiêu thụ rộng hơn.

Đáng chú ý, đến năm 2026, việc tổ chức sản xuất theo chuỗi vẫn tiếp tục được duy trì. Vụ mùa năm nay, HTX Nông lâm Chung Thành liên kết với 20 hộ dân gieo cấy hơn 70 ha nếp Cay Nọi. Việc gieo cấy tập trung giúp HTX áp dụng đồng bộ quy trình kỹ thuật, hướng tới nâng năng suất và thu nhập cho người sản xuất.

Ở góc độ bảo tồn nguồn gen cây trồng bản địa, đây là thay đổi đáng chú ý. Một giống lúa sẽ khó được duy trì lâu dài nếu chỉ còn trên vài thửa ruộng hoặc phụ thuộc vào sự tự phát của một số hộ. Khi Cay Nọi mang lại thu nhập cho nhiều gia đình và được gieo trồng trên vùng nguyên liệu hàng trăm héc-ta, hoạt động kinh tế đã tạo ra “không gian sống” cho giống; người nông dân cũng trở thành chủ thể trực tiếp của quá trình bảo tồn.

Cuối năm 2025, Trung tâm Nghiên cứu Khoa học công nghệ - Trường Đại học Hồng Đức đã phối hợp với địa phương triển khai vụ phục tráng đầu tiên giống nếp Cay Nọi trên diện tích 0,8 ha tại Quang Chiểu. Hoạt động nhằm từng bước khôi phục, duy trì những đặc tính quý của giống, đồng thời tạo nguồn giống có chất lượng phục vụ sản xuất.

Việc phục tráng có ý nghĩa đặc biệt khi Cay Nọi ngày càng được mở rộng thành sản phẩm hàng hóa. Qua nhiều năm người dân tự để giống và canh tác trên diện rộng, nguy cơ lẫn tạp, suy giảm độ thuần cùng những đặc tính làm nên chất lượng riêng của Cay Nọi cần được quan tâm. Nếu trước đây việc giữ giống chủ yếu dựa vào kinh nghiệm chọn những bông lúa tốt cho mùa sau, các biện pháp khoa học sẽ giúp xác định, chọn lọc và duy trì nguồn giống tốt ngay tại vùng sản xuất truyền thống.

Hành trình gìn giữ Cay Nọi vì thế đang có sự gặp nhau giữa tri thức bản địa và khoa học hiện đại: người Thái lưu truyền giống và kinh nghiệm canh tác; các nhà khoa học tham gia phục tráng, nâng cao chất lượng nguồn giống; HTX tổ chức sản xuất, liên kết tiêu thụ; thị trường tạo giá trị kinh tế để người dân tiếp tục gắn bó với cây lúa. Đây là nền tảng để Cay Nọi được duy trì không chỉ trong ngân hàng nguồn gen, mà còn trong sản xuất, sinh kế và đời sống của chính cộng đồng đã gìn giữ giống lúa này.

Từ một giống lúa chủ yếu phục vụ nhu cầu tự cấp, tự túc của đồng bào Thái, nếp Cay Nọi đã từng bước trở thành sản phẩm hàng hóa có thị trường tương đối rộng mở. Gạo được tiêu thụ tại TP Thanh Hóa và nhiều huyện, thị xã trong tỉnh, đồng thời đến với các đầu mối ngoài tỉnh như Hòa Bình, Ninh Bình. Năm 2023, riêng HTX Nông lâm Chung Thành đã thu mua, cung ứng ra thị trường hơn 300 tấn. Vào chính vụ, gạo nếp Cay Nọi có giá khoảng 30.000–40.000 đồng/kg; sản phẩm thu hoạch đến đâu cơ bản được tiêu thụ đến đó, thậm chí có thương lái vào tận vùng trồng đặt tiền trước. Tuy nhiên, lượng gạo được chế biến, đóng gói và tiêu thụ dưới thương hiệu OCOP vẫn còn khiêm tốn so với tổng sản lượng, cho thấy dư địa mở rộng liên kết, xây dựng thương hiệu và phát triển các kênh phân phối hiện đại còn rất lớn.

Đó là tín hiệu tích cực, nhưng từ “bán được” đến xây dựng thị trường bền vững vẫn còn một chặng đường dài. Nếu phần lớn sản phẩm chỉ được bán dưới dạng thóc hoặc gạo nguyên liệu, giá trị gia tăng mà người sản xuất nhận được vẫn hạn chế. Cay Nọi cần tiếp tục được nâng tầm thông qua chuẩn hóa chất lượng, hoàn thiện bao bì, truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu và đa dạng hóa sản phẩm chế biến.

Cùng với các đầu mối truyền thống, thị trường cần được mở rộng tới cửa hàng đặc sản, điểm giới thiệu sản phẩm OCOP, hệ thống bán lẻ hiện đại và các nền tảng thương mại điện tử. Khi ấy, giá trị người tiêu dùng trả cho Cay Nọi không chỉ nằm ở mỗi kilôgam gạo, mà còn bao hàm giá trị của giống lúa bản địa, vùng đất và cộng đồng đã gìn giữ nó qua nhiều thế hệ.

Từ những hạt giống từng được cất giữ trong chum, bao thóc của mỗi gia đình, Cay Nọi nay được duy trì trên vùng sản xuất hơn 300 ha, trong chuỗi liên kết giữa nông dân với HTX và dưới diện mạo một sản phẩm OCOP đã được thị trường nhận diện. Giá trị kinh tế đang trở thành một “lớp bảo vệ” mới cho giống lúa truyền thống, cho thấy bảo tồn nguồn gen cây trồng bản địa không tách rời phát triển sinh kế. Các sản phẩm nếp Cay Nọi đã có mặt trên các sàn thương mại điện tử như Shopee, Ladaza, Tiktok…

Trên những thửa ruộng vùng cao Quang Chiểu, mỗi mùa Cay Nọi mới không chỉ bắt đầu bằng việc gieo một hạt giống, mà còn tiếp nối một sinh kế, một tập quán và một phần văn hóa của đồng bào Thái nơi miền biên viễn xứ Thanh.