[eMagazines] Bóng núi mây ngàn và tiếng vọng nhân gian

Tôi thường tự hỏi, khi vua Trần Nhân Tông trút bỏ hoàng bào để khoác lên mình tấm áo nâu sồng, bước chân lên đỉnh Yên Tử, Ngài đã mang theo gì và bỏ lại gì?

Lịch sử chép Ngài bỏ lại ngai vàng. Ngài bỏ lại cung vàng điện ngọc, bỏ lại những tiếng tung hô vạn tuế đã quen tai từ thuở lọt lòng. Nhưng có lẽ, cái Ngài bỏ lại lớn hơn thế, và cũng khó bỏ hơn gấp ngàn lần. Ngài bỏ lại cái "Ngã" vĩ đại của một vị hoàng đế chiến thắng. Ngài đã bỏ một cách nhẹ tênh. Như một đám mây trắng tình cờ bay qua đỉnh núi, chợt thấy mình không cần phải là mưa để rơi xuống đất, cũng không cần phải là gió để cuốn đi ngàn phương. 

Tôi hình dung bước chân Ngài đi lên núi. Mỗi bước chân là một sự "giải thiêng" quyền lực để "tái thiêng" con người. Núi Yên Tử cao vời vợi, mây Yên Tử trắng xóa, rừng trúc Yên Tử bạt ngàn xanh. Núi là sự bất biến, là trách nhiệm, là sức nặng của sơn hà xã tắc mà Ngài đã gánh trên vai suốt những năm tháng tuổi trẻ. Mây là sự tiêu dao, là tự do, là cái tâm rỗng rang không vướng bận. Vua Trần Nhân Tông là sự gặp gỡ kỳ lạ và tuyệt mỹ giữa Núi và Mây. Làm vua, Ngài vững chãi như núi đá, che chở cho muôn dân, chặn đứng vó ngựa Nguyên Mông. Làm Phật, Ngài nhẹ nhõm như mây ngàn, bay lên khỏi những ràng buộc của danh lợi, để tiêu dao trong cõi Đạo.

Nguồn ảnh: TTXVN

Bài phú Cư trần lạc đạo mở đầu bằng một khẳng định giản dị đến kinh ngạc, như một tiếng reo vui của người tìm thấy ngọc: “Gia trung hữu bảo hưu tầm mịch”. Báu vật ở ngay trong nhà, đừng tìm đâu xa. Nhà ở đây đâu phải là cái cung điện tráng lệ ở Thăng Long, cũng đâu phải là cái am nhỏ cheo leo trên núi Ngọa Vân. Nhà ở đây là Tâm. Báu vật là Phật tính. Hóa ra, cuộc hành trình từ kinh thành Thăng Long lên đỉnh Yên Tử không phải là đi từ nơi ồn ào đến nơi thanh vắng, mà là đi từ xao động bên ngoài vào tĩnh lặng tuyệt đối bên trong.

Hãy lắng nghe sự im lặng của Trần Nhân Tông. Đó là im lặng sấm sét. Hãy nhớ lại hội nghị Diên Hồng. Trước khi tiếng hô "Sát Thát" vang dậy non sông, làm rung chuyển cả bến Bình Than, ắt hẳn phải có một khoảnh khắc im lặng. Sự im lặng của nhà vua khi lắng nghe các bô lão. Ngài lắng nghe không phải bằng vị thế của một bậc bề trên, mà bằng đôi tai của một người con lắng nghe cha ông, bằng cái tâm rỗng lặng của một thiền giả soi chiếu vào lòng dân tộc.

Quản trị, theo cách hiểu phổ biến của phương Tây, là sắp đặt, là kiểm soát, là những con số thống kê và quy trình chặt chẽ. Nhưng quản trị theo cách của Phật hoàng, trước hết là Lắng Nghe. Lắng nghe nỗi sợ hãi của quân dân để chế tác nỗi sợ thành dũng khí. Lắng nghe tham vọng của kẻ thù để biết cách dùng "nhu" mà thắng "cương". Và quan trọng nhất, lắng nghe chính mình.

Tôi lại nhớ đến câu chuyện Ngài đốt tráp đựng thư xin hàng của các quan lại sau chiến thắng. Đó là hành động của một trái tim mênh mang như biển cả, dung chứa được cả những dòng nước đục. Ngài chọn im lặng trước lỗi lầm của người khác. Sự im lặng ấy là liều thuốc chữa lành vĩ đại nhất. Nó là minh triết "Lạt mềm buộc chặt". Cái dây lạt của lòng bao dung, tưởng như mềm yếu, dễ đứt, hóa ra lại trói chặt nhân tâm hơn bất kỳ xích xiềng nào.  Cái trói ấy là trói bằng tâm, trói bằng đức, sao mà gỡ cho ra?!

Triết lý của Phật hoàng nằm ở chữ Tâm. Tâm có lặng, Tuệ mới sáng.

Có bao giờ bạn băn khoăn: Đạo Phật có làm cho người ta yếu đi không? Có làm cho người ta thụ động không?

Trần Nhân Tông trả lời: Không! Tuyệt đối không!

Ngài cư trần mà lạc đạo. Ngài sống giữa bụi đời lấm lem mà vẫn vui với đạo. Cái vui ấy là "Tùy duyên". Đói đến thì ăn, mệt ngủ khì. Nghe sao mà đơn giản, mà thảnh thơi như một đứa trẻ. Nhưng để "mệt ngủ khì" giữa lúc thế sự ngổn ngang tâm phải an đến mức nào? Đó là giấc ngủ của sự tin cậy: Tin vào quần thần, tin vào dân chúng, và tin vào chính mình.

Đó là bản lĩnh của người đã nhìn thấu lẽ sinh diệt thịnh suy. Ứng dụng vào đời nay, đó là thái độ sống tích cực, chủ động nhưng không chấp thủ. Người lãnh đạo như thế là người lãnh đạo hạnh phúc. Và chỉ người lãnh đạo hạnh phúc mới có thể mang lại hạnh phúc cho nhân viên, cho cộng đồng.

Tôi gọi đó là triết lý "Cây Tre". Cây tre Việt Nam, biểu tượng của Trúc Lâm, của cốt cách Việt. Thân nó rỗng - tượng trưng cho cái tâm không, vô ngã, không chứa chấp thành kiến. Nhưng đốt nó cứng, rễ nó sâu - tượng trưng cho nguyên tắc, kỷ luật và bản sắc văn hóa. Gió chiều nào nó nương theo chiều ấy để không bị gãy đổ - đó là sự tùy duyên, linh hoạt ngoại giao. Nhưng khi gió lặng, nó lại vươn thẳng lên trời xanh - đó là sự bất biến về khí tiết. Nó mềm mại để không bị gãy trước bão giông, nhưng nó đủ sắc nhọn để làm chông gai giữ nước. Tre mọc thành bụi, thành lũy, đan vào nhau che chở cho xóm làng, như tinh thần đoàn kết của dân tộc này.

Trần Nhân Tông là Cây Tre Đại Thụ của rừng tre Việt Nam. Bóng mát của Ngài che phủ suốt bảy thế kỷ qua. Và tôi tin, sẽ còn che phủ mãi cho con cháu mai sau.

Tôi bỗng như nghe thấy tiếng chuông chùa Lân vọng lại từ cõi xa xăm. Tiếng chuông ngân nga trong sương khói, len lỏi vào từng ngõ ngách của tâm hồn. Không gian như ngưng đọng. Tôi chợt hiểu ra: Chúng ta không cần phải lên Yên Tử mới gặp được Phật hoàng. Ngài không ngồi trong tháp Huệ Quang. Ngài đang ở đây, ngay trong hơi thở này, trong ý niệm thiện lành này. Mỗi khi ta biết dừng lại chế ngự một chút tham sân si, mỗi khi ta biết lắng nghe người khác bằng trái tim thấu cảm ấy là ta đang gặp Ngài.

Ta với ta. Không phải là sự cô đơn cùng cực. Mà là sự đầy đủ trọn vẹn. Ta với Phật tánh của ta. Khi ta tìm thấy "báu vật trong nhà" ấy, thì dù ta là ai - ta cũng đều là một vị vua của chính cuộc đời mình.

Và cuộc đời này, khi ấy, dù còn đầy rẫy khổ đau và bất toàn, chẳng phải cũng đã trở thành một cõi Tịnh độ ngay giữa nhân gian hay sao?

Mây vẫn bay trên đỉnh Yên Tử. Mây ngàn năm vẫn trắng. Nhưng mây không bao giờ cũ, vì mây của ngày hôm qua không phải là mây của ngày hôm nay. Cũng như triết lý của Trần Nhân Tông mãi mãi vẫn ý nghĩa trong cả đời sống hiện đại.

Ảnh: TTXVN