NARIME triển khai Nghị quyết 57: Từ định hướng chiến lược đến làm chủ công nghệ

Tại NARIME, Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia (gọi tắt Nghị quyết 57) được cụ thể hóa thông qua việc rà soát định hướng phát triển, xác định các nhiệm vụ nghiên cứu trọng tâm và tăng cường gắn kết hoạt động khoa học - công nghệ với thực tiễn sản xuất.

Sau hơn một năm triển khai, NARIME đã xác định tinh thần của Nghị quyết là định hướng xuyên suốt trong đổi mới phương thức hoạt động, thúc đẩy khoa học - công nghệ và phát triển nguồn nhân lực. Trên cơ sở đó, Viện tập trung rà soát chiến lược phát triển, xác định các lĩnh vực nghiên cứu mũi nhọn gắn với nhu cầu của ngành Công Thương và yêu cầu phát triển công nghiệp quốc gia, đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng, làm chủ công nghệ và nâng cao năng lực tham gia các dự án lớn.

Trong giai đoạn này, ngày 28/11/2025, Bộ Công Thương ban hành Quyết định số 3502/QĐ-BCT phê duyệt Chiến lược phát triển Viện Nghiên cứu Cơ khí đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050. Chiến lược xác định định hướng xây dựng NARIME trở thành tổ chức nghiên cứu, triển khai công nghệ hàng đầu Việt Nam trong lĩnh vực cơ khí - tự động hóa, từng bước đủ năng lực làm chủ công nghệ lõi, thiết kế, chế tạo và tổng thầu EPC/EPCM các hệ thống thiết bị đồng bộ, phức tạp. Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được đặt ở vị trí nền tảng trong mô hình phát triển của Viện.

Theo TS. Phan Đăng Phong, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cơ khí, cùng với định hướng phát triển Viện đến năm 2035, tầm nhìn 2050, NARIME đang tập trung rà soát, điều chỉnh chiến lược phát triển, xác định các lĩnh vực nghiên cứu mũi nhọn gắn với nhu cầu của ngành Công Thương và yêu cầu phát triển công nghiệp quốc gia. Trọng tâm là đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng, làm chủ công nghệ và từng bước tham gia sâu hơn vào các dự án lớn theo hình thức tổng thầu EPC/EPCM.

Các mục tiêu của Chiến lược cho thấy sự chuyển dịch rõ hơn từ một đơn vị chủ yếu thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu sang mô hình tổ chức khoa học - công nghệ gắn nghiên cứu với thị trường và năng lực cạnh tranh. Theo đó, đến năm 2035, NARIME đặt mục tiêu 30% doanh thu từ dịch vụ khoa học và chuyển giao công nghệ, đồng thời dành tối thiểu 1% doanh thu cho nghiên cứu và phát triển (R&D), tầm nhìn đến năm 2050, tỷ lệ đầu tư cho R&D được nâng lên tối thiểu 2%. Những mục tiêu này cho thấy khoa học và công nghệ không chỉ là chức năng chuyên môn mà ngày càng được gắn trực tiếp với động lực tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của Viện.

Trên cơ sở đó, NARIME đang hướng hoạt động khoa học - công nghệ ngày càng rõ hơn vào những bài toán công nghiệp quy mô lớn. Trong đó, công nghiệp đường sắt và nhiệt điện khí được xác định là những lĩnh vực cần ưu tiên nghiên cứu, thiết kế và giải mã công nghệ đối với các thiết bị, hệ thống chủ chốt, hướng tới từng bước nâng cao năng lực làm chủ công nghệ trong nước.

Cùng với nghiên cứu, vai trò tham mưu xây dựng cơ chế, chính sách phát triển ngành cũng được đẩy mạnh.

Năm 2025, Viện hoàn thành hai nhiệm vụ xây dựng cơ chế, chính sách trong lĩnh vực cơ khí - tự động hóa do Bộ Công Thương giao, gồm Đề án phát triển ngành cơ khí điện, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa theo Quy hoạch điện VIII và Đề án phát triển công nghiệp đường sắt Việt Nam.

Năm 2026, NARIME tiếp tục chủ trì xây dựng "Chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam giai đoạn 2026 - 2045". Dự thảo lần thứ nhất đã trình Bộ Công Thương để lấy ý kiến các bộ, ngành, hiệp hội và doanh nghiệp.

Viện đồng thời đề xuất với Bộ Công Thương các nhiệm vụ trọng điểm và sản phẩm công nghiệp chiến lược trong các lĩnh vực năng lượng tái tạo, khai thác và chế biến sâu bô xít.

Việc triển khai Nghị quyết 57 tại NARIME đang được cụ thể hóa thông qua các nhiệm vụ nghiên cứu, hoạt động tham mưu xây dựng cơ chế, chính sách và việc đề xuất các nhiệm vụ, sản phẩm công nghiệp chiến lược trong những lĩnh vực ưu tiên.

Qua nhiều năm nghiên cứu và triển khai các nhiệm vụ khoa học - công nghệ, NARIME đã tích lũy năng lực trong các lĩnh vực nhiệt điện, thủy điện, khai thác và chế biến bô xít, năng lượng tái tạo và tự động hóa. Đến nay, Viện cho biết đã tự chủ ít nhất 9 công nghệ nguồn trong những lĩnh vực trước đây chủ yếu do các nhà thầu nước ngoài nắm giữ, qua đó góp phần nâng cao tỷ lệ nội địa hóa thiết bị cơ khí và khả năng tự chủ của các doanh nghiệp trong nước khi thực hiện những dây chuyền, thiết bị khó, phức tạp.

Trên nền tảng năng lực đã tích lũy, NARIME đang đặt mục tiêu chuyển từ làm chủ từng công nghệ, thiết bị riêng lẻ sang nâng cao năng lực thiết kế, tích hợp hệ thống và đảm nhận các hạng mục có quy mô, độ phức tạp cao hơn. Đây cũng là bước chuyển phù hợp với yêu cầu phát triển của Viện trong giai đoạn mới, khi khoa học và công nghệ được xác định ngày càng rõ hơn là nền tảng cho nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào các dự án công nghiệp lớn.

Định hướng này được thể hiện khá rõ trong Chiến lược phát triển NARIME đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050. Viện đặt mục tiêu nâng cao năng lực tổng thầu EPC/EPCM hoặc chìa khóa trao tay đối với các hạng mục thiết bị toàn bộ thuộc những lĩnh vực thế mạnh, tiếp tục làm chủ công nghệ thiết kế, chế tạo thiết bị và dây chuyền thiết bị đồng bộ trong nhiệt điện, khai thác - chế biến khoáng sản, năng lượng mới, năng lượng tái tạo, phát điện tận dụng nhiệt dư, robot và tự động hóa.

Ở tầm nhìn dài hạn, đường sắt, điện khí và các hệ thống thiết bị phụ trợ cho nhà máy điện hạt nhân cũng được xác định là những hướng NARIME cần nghiên cứu, tiếp nhận chuyển giao và từng bước làm chủ công nghệ. Giá trị của những kết quả này không chỉ nằm ở số lượng công nghệ Viện đã làm chủ, mà còn ở khả năng chuyển hóa các năng lực đó vào những nhiệm vụ mới, gắn với các yêu cầu phát triển công nghiệp và nâng cao tính tự chủ công nghệ.

Bên cạnh những kết quả bước đầu, quá trình triển khai Nghị quyết 57 tại NARIME vẫn còn một số điểm nghẽn cần tiếp tục tháo gỡ.

Trước hết là cơ chế, chính sách khuyến khích đặt hàng nghiên cứu, thiết kế và chế tạo trong nước gắn với các dự án công nghiệp trọng điểm chưa đồng bộ. Theo NARIME, điều này hạn chế vai trò của các tổ chức khoa học và công nghệ trong việc tham gia trực tiếp vào những dự án lớn và tích lũy năng lực qua thực tiễn.

Điểm nghẽn thứ hai được NARIME chỉ ra là chính sách đầu tư dài hạn cho hạ tầng nghiên cứu, phòng thí nghiệm và trung tâm đổi mới sáng tạo tại một số viện nghiên cứu trọng điểm chưa đồng bộ. Trong khi đó, để hình thành các tổ chức khoa học đầu ngành có khả năng sở hữu công nghệ nguồn, đầu tư cho đội ngũ nghiên cứu cần đi cùng với hạ tầng thử nghiệm, thiết kế và kiểm chứng công nghệ.

NARIME kiến nghị Nhà nước có cơ chế giao các đơn vị trong nước làm tổng thầu EPC một số dự án trọng điểm quốc gia trong lĩnh vực điện khí và đường sắt đô thị, đồng thời gắn việc thực hiện dự án với chỉ tiêu làm chủ công nghệ sau khi hoàn thành. Theo đó, hiệu quả của một dự án công nghiệp lớn không chỉ nằm ở việc hoàn thành công trình, mà còn ở năng lực công nghệ mà các tổ chức, doanh nghiệp và đội ngũ kỹ sư trong nước có thể tích lũy sau dự án. Thị trường mà những dự án lớn trong lĩnh vực đường sắt, điện khí và các ngành công nghiệp nền tảng mở ra cho ngành cơ khí đi kèm cơ hội để tổ chức khoa học, doanh nghiệp và đội ngũ kỹ sư trong nước tích lũy kinh nghiệm, tiếp nhận, giải mã và từng bước làm chủ công nghệ.

Đến nay, sau hơn 1 năm triển khai Nghị quyết 57, NARIME đã có những chuyển biến rõ nét trong định hướng phát triển, tổ chức các nhiệm vụ nghiên cứu và tham mưu chính sách, đồng thời từng bước nâng cao năng lực làm chủ công nghệ. Những năng lực NARIME đã tích lũy là nền tảng cho giai đoạn phát triển tiếp theo, nhưng để phát huy nền tảng đó, bên cạnh nỗ lực của Viện, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế đặt hàng, đầu tư dài hạn cho nghiên cứu và tạo điều kiện để NARIME cùng các đơn vị trong nước tham gia sâu hơn vào những dự án trọng điểm, qua đó cụ thể hóa các mục tiêu của Nghị quyết 57 trong hoạt động nghiên cứu và làm chủ công nghệ của ngành cơ khí Việt Nam.