Từ sức hút mạnh mẽ...
Những năm gần đây, giao lưu thương mại trong khu vực Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) có bước phát triển mạnh mẽ. Từ 1999 (năm đầu tiên có đủ 10 thành viên) đến năm 2014, thương mại nội khối tăng bình quân 10,5%, cao hơn mức tăng trưởng thương mại ngoài khối là 8,9%/năm.
Ở một hướng thống kê khác, năm 1993 - năm bắt đầu thực hiện CEPT/AFTA, thương mại nội khối chiếm 18% trên tổng kim ngạch xuất nhập khẩu ASEAN, đến năm 2014 tăng 24,5%. Đáng chú ý là trong hơn 10 năm đầu, tỷ trọng thương mại nội khối chỉ tăng 2%; 10 năm tiếp theo, từ năm 2005 đến nay, tỷ trọng thương mại nội khối đã tăng 4,5%.
Trong khoảng thời gian từ năm 2000 đến năm 2014, số liệu về dòng vốn đầu tư nước ngoài (FDI) cho thấy, đầu tư FDI giữa các nước thành viên tăng nhanh với mức bình quân 25%/năm, trong khi đầu tư FDI của các nước thành viên ra nước ngoài chỉ bằng một nửa, khoảng 13%/năm.
Năm 2014, đầu tư FDI vào khu vực AEC đạt 128 tỷ USD. Trong đó, FDI từ các nước EU là 22%, từ Nhật Bản 18%, từ các thành viên AEC 17, 4%, từ Trung Quốc 7,1%. Nếu so sánh với các con số sau đây: GDP các nước EU trên 18 nghìn tỷ USD, cao hơn GDP ASEAN 8,3 lần; tương tự như vậy, GDP Nhật Bản và Trung Quốc gấp gần 3 lần ASEAN, ta sẽ thấy sức hút giữa các nước thành viên AEC cao hơn so với các nước ngoài khối.
Cùng với đó, việc thực hiện các văn kiện pháp lý cho việc hình thành AEC cũng được đẩy nhanh vào những năm nước rút. Theo thống kê của Ban Thư ký ASEAN, tính đến ngày 01/01/2010, 91 trong tổng số 124 văn kiện pháp lý của AEC đã có hiệu lực. Con số này chiếm 73% các biện pháp liên quan tới việc thực hiện AEC. Năm 2012, tỷ lệ này được nâng lên 75%, năm 2013 là 80%, năm 2014 đạt 85%; đến tháng 6/2015 đã là 90,5% và đến cuối năm nay, có ít nhất 95% chi tiết các biện pháp được thực hiện. Các mục tiêu AEC chưa đạt được sẽ được đưa vào “Tầm nhìn AEC đến năm 2025” đang được thiết kế với các nội dung cụ thể, như: xây dựng một nền kinh tế ASEAN hội nhập, cạnh tranh, năng động, lấy con người làm trung tâm, phát triển các ngành có lợi thế và hướng ra toàn cầu.
Theo Báo cáo Cập nhật kinh tế năm 2014 của Ngân hàng châu Á (ADB) thì các nước thành viên AEC đã đạt hiệu quả trong việc giảm mức thuế suất xuống gần bằng 0%; hiện đang sẵn sàng giới thiệu thủ tục hải quan mới, gọi là cơ chế "Một cửa ASEAN" và đang tích cực để hoàn thành kế hoạch hội nhập AEC đúng tiến độ vào ngày 31/12/2015.
Báo cáo này cũng cho rằng, sở dĩ lộ trình AEC được đẩy nhanh từ năm 2020 xuống năm 2015 đúng tiến độ là nhờ có lực hấp dẫn của chính các nước thành viên thông qua việc xây dựng một khu vực có sự phát triển kinh tế cân bằng với hai yếu tố: Phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ và Sáng kiến hội nhập ASEAN nhằm thu hẹp khoảng cách phát triển.
... đến Chương trình Thuận lợi hóa
Vì sao thương mại nội khối AEC tăng nhanh hơn thương mại ngoài khối? Vì sao dòng chảy vốn FDI giữa các nước thành viên tăng gần 2 lần so với đầu tư ra bên ngoài? Vì sao lộ trình AEC được đẩy nhanh tới 5 năm theo đúng tiến độ? Tất cả nằm ở câu chuyện thuận lợi hóa các giao dịch mà các nước thành viên AEC đang nỗ lực hướng tới.
Nhìn trên tổng thể, việc hình thành AEC chính là để xây dựng ASEAN thành "một thị trường và cơ sở sản xuất thống nhất". Thúc đẩy thực hiện mục tiêu này có hàng loạt các hiệp định và thỏa thuận trong ASEAN đã được ký kết, như: Hiệp định khung về khu vực đầu tư ASEAN; Hiệp định khung về chương trình hợp tác công nghiệp ASEAN; Hiệp định khung ASEAN về dịch vụ; Hiệp định khung E-ASEAN; Hiệp định về chương trình ưu đãi thuế quan có hiệu lực chung (CEPT, sau này là ATIGA); Lộ trình Hội nhập Tài chính và Tiền tệ ASEAN, v.v…
Tuy nhiên, giao thương giữa các nước thành viên không có sự gia tăng mạnh mẽ do chi phí xuất nhập khẩu còn cao. Để tháo gỡ ách tắc này, năm 2008, các nước thành viên đã bắt tay ngay vào xây dựng Chương trình thuận lợi hoá trong ASEAN với 3 trụ cột: Thuế quan, phi thuế và thuận lợi hoá thương mại.
Bước đi đầu tiên là các nước đã xác nhận danh mục các biện pháp phi thuế quan (NTMs), được công bố trên trang thông tin điện tử của Ban Thư ký ASEAN. Đến năm 2010, các nước đã áp dụng đầy đủ cơ chế giám sát NTMs, cũng như giải quyết các khó khăn khi triển khai.
Cho đến nay, về cơ bản đã xoá bỏ được các hàng rào phi thuế quan dưới mọi hình thức. Tiếp đó là bước đột phá thực hiện Hệ thống tự chứng nhận xuất xứ trong khu vực vào năm 2012 đúng thời hạn.
Chương trình thuận lợi hoá trong ASEAN được đánh giá đạt được hai tác động tích cực là tăng dòng chảy thương mại và FDI. Từ năm 2000 đến năm 2010, tăng trưởng thương mại nội khối bình quân 7,5%/năm, nhưng từ năm 2011 đến nay, con số này đã là 12%/năm. Dòng chảy FDI cũng được khai thông, giai đoạn 2000 - 2010, tỷ lệ đầu tư giữa các nước thành viên với nhau đạt khoảng 14% trên tổng đầu tư FDI vào khu vực AEC, đến năm 2014 lên tới trên 17%.
Cả hai tác động này thể hiện rõ rệt nhất ở Việt Nam. Trong 10 năm từ 2000 đến 2010, xuất khẩu của Việt Nam vào các nước ASEAN tăng 8,5 tỷ USD, nhưng chỉ trong 4 năm gần đây, xuất khẩu vào ASEAN của Việt Nam cũng đã tăng hơn 9 tỷ USD. Dẫn đầu về đóng góp vào tăng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN bao gồm đủ các mặt hàng công nghiệp chế biến và nông thủy sản như dầu thô, sắt thép, máy móc thiết bị dụng cụ và phụ tùng, gạo, hàng dệt may và hàng thủy sản.
Về FDI còn rõ nét hơn. Tính đến tháng 12/2014, đã có 8 nước ASEAN đầu tư FDI tại Việt Nam là Sing-ga-po, Ma-lay-xia, Thái Lan, Bru-nây, In-đô-nê-xia, Phi-lip-pin, Lào và Cam-pu-chia với 2.507 dự án và 53 tỷ USD, chiếm 14% tổng số dự án và 20% tổng vốn đầu tư, cao hơn mức bình quân nhận vốn FDI của mỗi nước từ các nước ASEAN.
Với 2 tác động tích cực về dòng chảy thương mại và FDI, khu vực ASEAN đang tiến rất gần đến mục tiêu “một thị trường, một công xưởng”.
