Tham dự Tọa đàm có đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), đại diện các bộ, ngành, lực lượng chức năng, chuyên gia, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp.
Thực trạng thị trường bán lẻ thuốc lá lậu
Hiện nay, thuốc lá lậu không chỉ là câu chuyện của biên giới hay các tuyến vận chuyển lớn, mà đang bám rễ dai dẳng tại thị trường nội địa, đặc biệt ở khâu bán lẻ nhỏ lẻ - nơi quyết định đầu ra của hàng lậu và cũng là mắt xích cần được siết chặt bằng công cụ pháp lý đủ mạnh. Hoạt động buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp, có những diễn biến mới, ảnh hưởng đến an ninh trật tự xã hội.
Theo kết quả khảo sát của Ban Thanh niên Công an và Chi cục Quản lý thị trường tại An Giang, Cần Thơ, Đà Nẵng và Khánh Hòa, hành vi bán thuốc lá lậu tại khâu bán lẻ không chủ yếu xuất phát từ thiếu hiểu biết. Ngược lại, ở nhiều địa bàn, người bán biết khá rõ rủi ro pháp lý, biết có kiểm tra, xử phạt, thậm chí biết về nguy cơ hàng giả, hàng kém chất lượng, nhưng vẫn tiếp tục kinh doanh vì lợi ích kinh tế.
Tại Cần Thơ, 97,9% người bán được khảo sát cho biết họ biết quy định xử phạt, 95,2% nhận biết rủi ro hàng giả từ Campuchia, song số điểm bán thuốc lá lậu vẫn lên tới 3.030 trên tổng mẫu 3.035, tương đương khoảng 99,8%. Điều này cho thấy khoảng cách rất lớn giữa nhận thức pháp luật và hành vi thực tế.
Khảo sát cũng chỉ ra rằng yếu tố cầu thị trường và mức độ thực thi pháp luật chưa đủ mạnh là hai nguyên nhân mang tính quyết định. Tại 3 trong 4 địa phương khảo sát, yếu tố cầu chiếm tỷ trọng cao nhất: người bán vẫn bán vì còn khách hỏi mua, còn đầu ra, còn lợi nhuận. Ở Khánh Hòa, động cơ đến từ cầu thị trường chiếm hơn 70%; tại Đà Nẵng và Cần Thơ ở mức xấp xỉ 50%; tại An Giang cũng ở mức đáng kể khoảng 38%.
Nhiều người bán cho rằng “ít thấy bị xử phạt” hoặc “mức xử phạt còn thấp”, cho thấy bài toán mà họ cân nhắc thực chất là tương quan lợi ích - chi phí vi phạm, chứ không đơn thuần là vấn đề hiểu hay không hiểu luật.
Từ kết quả này, TS. Nguyễn Quốc Việt, Chuyên gia chính sách công, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh, tăng mức xử phạt hành chính là giải pháp cấp thiết, bởi về bản chất kinh tế, phải đẩy “chi phí vi phạm” cao hơn “lợi nhuận kỳ vọng” thì mới có thể thay đổi hành vi của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Theo ông, cùng với sửa chế tài, cần tăng hiện diện kiểm tra tại các điểm bán lẻ để người bán nhận thấy rủi ro bị phát hiện và xử lý là có thật, thường xuyên và liên tục.
Nhiều ý kiến đóng góp cho rằng, sau hơn 10 năm triển khai Chỉ thị số 30/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá, tình hình buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép thuốc lá đã được kiềm chế ở nhiều khâu, nhưng khâu bán lẻ vẫn là điểm nghẽn khó xử lý dứt điểm.
Đề xuất tăng mạnh mức xử phạt, đưa chính sách mới vào thực thi sớm
Số liệu của Bộ Tài chính cho thấy, thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm và xu hướng này còn gia tăng. Trong khi đó, ngành sản xuất thuốc lá hợp pháp trong nước bị thu hẹp thị trường, giảm doanh thu và giảm khả năng cạnh tranh. Theo bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, mức xử phạt hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu từ 1 đến 3 triệu đồng, tương đương khoảng 30.000 đồng/bao trong một số trường hợp, là quá thấp và chưa đủ sức răn đe.
Từ thực tiễn đó, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam kiến nghị cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP và ban hành mức xử phạt cao hơn, trong đó mức khởi điểm tối thiểu nên gấp 10 lần mức hiện tại, để các nhà bán lẻ chùn bước vì lợi nhuận từ buôn bán thuốc lá lậu không thể bù đắp rủi ro bị kiểm tra, xử phạt thường xuyên. Bà cũng nhấn mạnh chính sách mới cần có hiệu lực sớm ngay trong năm 2026, tốt nhất từ giữa năm, nhằm đưa thị trường vào quỹ đạo trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá bắt đầu được thực thi từ ngày 1/1/2027.
Ở góc độ doanh nghiệp ngành thuốc lá hợp pháp, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, cho rằng điều đáng lo ngại hiện nay là hàng lậu tiếp tục len lỏi vào nội địa, gây thất thu ngân sách, làm méo mó cạnh tranh và ảnh hưởng nghiêm trọng tới doanh nghiệp chân chính. Ông nhấn mạnh cần nâng mức xử phạt đối với các hành vi buôn bán, vận chuyển, tàng trữ thuốc lá nhập lậu theo hướng nghiêm khắc hơn, tương xứng với tính chất vi phạm và lợi nhuận bất hợp pháp mà các đối tượng thu được; đồng thời áp dụng nghiêm các biện pháp bổ sung như tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, đình chỉ kinh doanh hoặc thu hồi giấy phép theo quy định. Đặc biệt, ông kiến nghị giám sát chặt chẽ khâu bán lẻ, bởi nếu các điểm bán không dám bày bán, không dám kinh doanh hàng lậu vì chế tài nghiêm khắc, thì đầu ra của hàng lậu sẽ bị chặn lại.
Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, sửa đổi, bổ sung quy định theo hướng xử lý hình sự với khối lượng, giá trị hoặc số thu lợi bất chính thấp hơn mức hiện nay, đồng thời nâng mức xử phạt hành chính để tăng sức răn đe.
Bên cạnh đó, đề xuất đầu tư cơ sở vật chất, phương tiện, trang thiết bị cho cơ quan/lực lượng chức năng có thẩm quyền trong phòng chống, xử lý hành vi liên quan đến thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; triển khai chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động kiểm tra, xử lý thuốc lá giả, nhập lậu; có cơ chế hỗ trợ tài chính nhằm khuyến khích, động viên các tổ chức, cá nhân trong việc cung cấp thông tin, phát hiện, ngăn chặn, xử lý vi phạm.
