Việc ông Donald Trump trở thành ông chủ Nhà Trắng và thực hiện khẩu hiệu tranh cử “nước Mỹ trên hết” đã làm dấy lên làn sóng bảo hộ mậu dịch ở Mỹ và nhiều quốc gia trong suốt năm qua. Với việc “kết tội” các hiệp định tự do thương mại (FTA) là “thỏa thuận tồi tệ” và “đánh cắp công ăn việc làm của nước Mỹ”, ông Trump đã “dội gáo nước lạnh” vào Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) - một hiệp định được xem là kiểu mẫu của FTA thế hệ mới với cam kết rộng rãi về mở cửa thị trường. Nạn nhân tiếp theo của ông Trump là Hiệp định tự do thương mại Bắc Mỹ (NAFTA). Bất chấp việc FTA này từng được xem là mô hình thành công và thổi luồng gió mới cho kinh tế Mỹ, Mexico, Canada trong vài thập kỷ vừa qua, chính quyền Trump vẫn đòi ba bên phải “xóa bàn cờ đi, chơi lại” với những điều khoản có lợi hơn cho nước Mỹ.
Dường như chính sách cứng rắn đối với các FTA nói trên của chính quyền Mỹ đã “tạo cảm hứng” cho nước này và Liên minh châu Âu (EU) đưa ra chính sách bảo hộ mậu dịch và thực hiện nhiều vụ kiện chống bán phá giá. Theo đó, “chống bán phá giá” đã trở thành một trong những cụm từ phổ biến nhất trong lĩnh vực thương mại quốc tế năm qua. Danh sách những “nạn nhân” bị Mỹ và EU kiện chống bán phá giá đã không ngừng được nối dài trong năm 2017, trong đó bao gồm các mặt hàng thép cuộn, nhôm lá, cao su tổng hợp của Trung Quốc; tôm đông lạnh của Việt Nam; sợi tổng hợp của một số nước châu Á… Đầu tháng 11/2017, Nghị viện châu Âu thậm chí còn thông qua luật mới cho phép EU “tự do hơn” về mặt pháp lý trong việc thắt chặt các rào cản thương mại đối với hàng nhập khẩu giá rẻ từ Trung Quốc.Bắc Kinh ngay sau đó đã lên tiếng khẳng định luật nói trên của EU dựa trên quan điểm về “sự bóp méo thị trường nghiêm trọng”, không phù hợp với các quy định của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), bởi WTO chẳng có quy định nào như vậy.
Theo các chuyên gia, điều đáng lo nhất trong năm 2018 là khả năng chủ nghĩa bảo hộ gia tăng từ phía Mỹ sẽ dẫn đến nguy cơ chiến tranh thương mại Mỹ-Trung nổ ra trong vài tháng tới. Nhiều chuyên gia phân tích của Mỹ đã quan ngại rằng sau khi giành thắng lợi trong việc thông qua kế hoạch cải cách thuế tại Quốc hội Mỹ, tới đây, Tổng thống Donald Trump sẽ sử dụng “vũ khí thương mại” để buộc Bắc Kinh hành động mạnh mẽ hơn nhằm kiềm chế chương trình phát triển hạt nhân của Triều Tiên.Điều này sẽ làm bùng lên cuộc chiến thương mại Trung - Mỹ khiến kinh tế nhiều nước chịu cảnh “cháy thành vạ lây”.
Chủ nghĩa bảo hộ mậu dịch đã trỗi dậy mạnh mẽ trong năm qua, tuy nhiên, những tiếng nói đấu tranh bảo vệ tự do thương mại cũng quyết liệt không kém. Tại Hội nghị bộ trưởng WTO lần thứ 11 diễn ra tại Buenos Aires, trung tuần tháng 12 vừa qua,nước chủ nhà Argentina đã kêu gọi thúc đẩy thương mại đa phương như là giải pháp để ngăn chặn bảo hộ mậu dịch. Trước đó, Tổng Giám đốc WTO Azevedo khi được hỏi về những tác động tới hệ thống thương mại toàn cầu từ chính sách "Nước Mỹ trên hết" của Tổng thống Donald Trump, đã nhấn mạnh thế giới cần hành động trước viễn cảnh một cuộc chiến thương mại đang ngày càng trở nên rõ ràng hơn. Bởi vì, khi một nước áp đặt các biện pháp thương mại đơn phương, các quốc gia khác sẽ phản ứng tương tự như “hiệu ứng domino”.
Trong khi đó, kết quả nghiên cứu của Viện Bertelsmann công bố tháng 9/2017 cho thấy bảo hộ mậu dịch có thể là đòn “gậy ông đập lưng ông” với chính nước Mỹ và còn gây thiệt hại lớn cho kinh tế toàn cầu. Theo kịch bản xấu nhất, chính sách “nước Mỹ trên hết” có thể làm giảm 2,3% (415 tỷ USD) tổng sản phẩm quốc nội (GDP) hàng năm của Mỹ trong dài hạn. Canada là nước bị ảnh hưởng nặng nề nhất từ việc thay đổi NAFTA, với mức thiệt hại 1,5% thu nhập bình quân thực tế (730 USD/năm) đối với mỗi người dân. Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) trong năm qua cũng đã nhiều lần cảnh báo các nhà lãnh đạo thế giới cần phải "bằng mọi giá"tránh sử dụng các chính sách bảo hộ.Theo phân tích của IMF, các “rào cản” thương mại không thể là lời giải cho “bài toán mất cân bằng thương mại” mà sẽ đặc biệt gây tổn hại tới tăng trưởng trong nước và tăng trưởng kinh tế toàn cầu.
Cùng với việc các tổ chức quốc tế lên tiếng mạnh mẽ bảo vệ tự do thương mại, bức tranh thương mại toàn cầu năm 2017 cũng đã xuất hiện những điểm sáng, bất chấp những “bão táp” của chủ nghĩa bảo hộ. Vào tháng 11/2017, bên lề Tuần lễ cấp cao APEC ở Việt Nam, TPP đã có cơ hội “hồi sinh” trong hình hài mới với tên gọi là Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Việc Mỹ rút khỏi TPP cũng tạo cơ hội để tương lai của Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) sáng sủa hơn. Thỏa thuận thương mại của 10 nước ASEAN và 6 đối tác đối thoại này được kỳ vọng sẽ “về đích” trong vài năm tới. Một khi RCEP được thành lập, đây sẽ là tiền đề để thông qua Hiệp định Thương mại tự do châu Á-Thái Bình Dương (FTAAP) bao gồm 21 nền kinh tế thành viên APEC.
Năm 2017 đã khép lại với sự giằng co quyết liệt của hai xu thế bảo hộ mậu dịch và tự do hóa thương mại. Với tình hình nêu trên, có thể thấy cuộc “kéo co” lịch sử này sẽ còn tiếp diễn trong năm 2018 và khả năng hai bên vẫn “bất phân thắng bại”.
