"Phải coi cơ khí là một ngành công nghiệp nền tảng, có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo độc lập tự chủ về kinh tế, củng cố an ninh, quốc phòng, góp phần nâng cao đời sống nhân dân" và "Thực hiện bảo hộ có chọn lọc, có điều kiện và có thời hạn đối với một số sản phẩm cơ khí trong nước. Đồng thời, Nhà nước có cơ chế hỗ trợ về lãi suất và thời hạn vay vốn lưu động cho các nhà sản xuất thiết bị cơ khí, các công trình chế tạo thiết bị toàn bộ cần vốn lớn, chu kỳ sản xuất dài, các dự án sản xuất các sản phẩm cơ khí trọng điểm".
Ngày 09/6/2003, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 112/2003/QĐ-TTg về việc thành lập Ban Chỉ đạo Chương trình sản phẩm cơ khí trọng điểm (được điều chỉnh, bổ sung tại Quyết định số 40/QĐ-TTg ngày 12/01/2009). Ngay sau đó, Thủ tướng đã ban hành Cơ chế hỗ trợ phát triển sản xuất sản phẩm cơ khí trọng điểm và Danh mục các sản phẩm cơ khí trọng điểm, Danh mục dự án đầu tư sản xuất sản phẩm cơ khí trọng điểm giai đoạn từ năm 2009 đến năm 2015.
2. Những kết quả đã đạt được của ngành Cơ khí Việt Nam
Từ khi Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển ngành Cơ khí Việt Nam đến năm 2010, tầm nhìn 2020, ngành Cơ khí đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Về công nghiệp đóng tầu, chúng ta đã có thể chế tạo được các loại tàu có chất lượng, đạt tiêu chuẩn quốc tế như tàu chở hàng tải trọng từ 6.500 tấn đến 53.000 tấn, các loại tàu cao tốc phục vụ cho an ninh, quốc phòng, các loại tàu chở hàng conteiner, tàu chở dầu thô cỡ 115.000 DWT, kho nổi chứa xuất dầu thô 150.000 tấn... Hiện, ngành đóng tàu đã có thể hoàn toàn thoả mãn nhu cầu trong nước và đã ký được nhiều hợp đồng đóng tàu xuất khẩu cho các nước khu vực châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc....
Về thiết bị toàn bộ, Tổng công ty Lắp máy Việt Nam đã trở thành nhà tổng thầu EPC đầu tiên của Việt Nam khi trúng thầu các gói thầu số 2 và 3 của Nhà máy Lọc dầu Dung Quất, tiếp đến là chế tạo và lắp đặt phần lớn các thiết bị chính của Nhà máy Nhiệt điện Na Dương, các nhà máy nhiệt điện Phú Mỹ 3, 4; Tổng Công ty cũng đã được Thủ tướng Chính phủ giao làm nhà tổng thầu EPC dự án Nhà máy Nhiệt điện Uông Bí mở rộng công suất 300 MW với tổng vốn đầu tư lên tới 300 triệu USD, Nhà máy Điện Cà Mau công suất 750 MW...
Ngành cơ khí giao thông đã sản xuất, lắp ráp được các loại xe buýt 80 chỗ chất lượng cao với tỷ lệ nội địa hoá đến 40%; chế tạo ô tô tải nông dụng, ô tô tải nặng và xe chuyên dùng; đã đóng được các toa xe lửa cao cấp chở khách với tỷ lệ nội địa hoá có thể đạt tới 70%.
Ngành công nghiệp xe gắn máy đã có những tiến bộ vượt bậc trong khoảng 5 năm trở lại đây, không những thoả mãn nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu khoảng 150.000 xe/năm (chủ yếu là các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài). Tỷ lệ nội địa hoá các loại xe gắn máy do trong nước sản xuất đạt khoảng 80 - 90%.
Đối với các nhà máy thuỷ điện có công suất đến 300 MW, trước đây chúng ta vẫn phải nhập khẩu cả các thiết bị cơ khí thuỷ công thì nay, toàn bộ phần này có thể do các doanh nghiệp cơ khí trong nước đảm nhận. Các liên danh cơ khí trong nước đã chế tạo và cung cấp các thiết bị cơ khí thuỷ công cho các nhà máy thuỷ điện: A Vương, Plêykrông, Bản Vẽ, Quảng Trị, Sesan 3, Sesan 4, Đồng Nai, Huội Quảng, Bản Chát v.v... với tổng trọng lượng thiết bị lên tới hàng chục ngàn tấn.
Các ngành sản xuất cơ khí khác như sản xuất động cơ Diesel các loại, sản xuất xe đạp, máy bơm nước, các loại cần trục, cầu trục, cơ khí xây dựng v.v... đều đạt được những thành tích đáng kể. Với năng lực sản xuất trong nước khoảng trên 3 triệu xe/năm, trong giai đoạn 2001 - 2005, ngành xe đạp đã xuất khẩu sang thị trường châu Âu các sản phẩm với giá trị khoảng 760 triệu USD. Ngành sản xuất động cơ Diesel với năng lực hiện tại đến 30.000 chiếc/năm, đáp ứng được khoảng 30% nhu cầu thị trường trong nước. Chúng ta đã có sản phẩm động cơ Diesel nhỏ xuất khẩu sang các nước Trung Đông, ASEAN v.v... Xí nghiệp Cơ khí Quang Trung (Ninh Bình) là một doanh nghiệp dân doanh nhưng đã tích cực đầu tư, đi sâu vào nghiên cứu thiết kế các loại cầu trục, cổng trục, thiết bị nâng chuyển và đã chế tạo thành công cầu trục có sức nâng đến 450 tấn mà trước đây chúng ta vẫn phải nhập ngoại v.v...
Tuy nhiên, do xuất phát điểm thấp, nên ngành Cơ khí nước ta còn chiếm tỷ trọng chưa cao trong cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp toàn quốc so với các ngành công nghiệp khác. Các sản phẩm cơ khí xuất khẩu mới tập trung vào các nhóm sản phẩm chế tạo từ gang thép, máy biến thế, động cơ điện, dụng cụ cầm tay, sản phẩm nhôm, tàu thủy, xe đạp-xe máy và phụ tùng, dây và cáp điện.
3. Tình hình thực hiện các dự án thuộc Chương trình Sản phẩm cơ khí trọng điểm
Mục tiêu chung của Chiến lược phát triển ngành Cơ khí Việt Nam là “Ưu tiên phát triển một số chuyên ngành và sản phẩm cơ khí trọng điểm sau đây để đáp ứng về cơ bản nhu cầu của nền kinh tế quốc dân: Thiết bị toàn bộ, Máy động lực, Cơ khí phục vụ nông - lâm - ngư nghiệp và công nghiệp chế biến, Máy công cụ, Cơ khí xây dựng, Cơ khí đóng tàu thủy, Thiết bị kỹ thuật điện - điện tử, Cơ khí ôtô - cơ khí giao thông vận tải”. Ngày 27/10/2003, tại công văn số 1457/CP-CN, Thủ tướng Chính phủ đã thông qua Danh mục các dự án đầu tư sản xuất sản phẩm cơ khí trọng điểm. Đến nay, đã có 04 dự án đầu tư được triển khai, sử dụng nguồn vốn vay ưu đãi. Đó là, dự án Đầu tư nâng cao năng lực sản xuất Công ty Cơ khí Hà Nội, tổng mức đầu tư 159 tỷ đồng, đã thực hiện 69%, giá trị 110 tỷ đồng bằng nguồn tín dụng ưu đãi với lãi suất 3%/năm; Dự án Đóng mới phương tiện vận tải - tàu chở dầu 13.500 DWT (01 chiếc) của Tập đoàn VINASHIN. Dự án đã thực hiện xong tại Công ty Đóng tàu Bạch Đằng, trị giá tàu 11 triệu USD (bao gồm thuế VAT); Dự án Nhà máy chế tạo thiết bị nâng hạ của Xí nghiệp Cơ khí Quang Trung - Ninh Bình (tại Uông Bí - Quảng Ninh), tổng mức đầu tư 585 tỷ đồng. Chủ đầu tư đã ký hợp đồng tín dụng (HĐTD) với Quỹ hỗ trợ phát triển (HTPT) 278 tỷ đồng với lãi suất 6,6%/năm. Dự án đang hoàn tất đầu tư giai đoạn 1, với tổng vốn ước thực hiện khoảng 900 tỷ đồng; Dự án Đầu tư Nhà máy chế tạo thiết bị nâng chuyển của Công ty Cơ khí xây dựng và lắp máy điện nước tại Gia Lâm và Vĩnh Phúc (thuộc Tổng Công ty Cơ khí Xây dựng), tổng mức đầu tư 161 tỷ đồng. Chủ đầu tư đã ký HĐTD với Quỹ HTPT 101 tỷ đồng với lãi suất 6,6%/năm. Số còn lại là vốn đối ứng của Chủ đầu tư. Dự án đã được Nhà nước chấp thuận cấp vốn ngân sách 5 tỷ đồng trong năm 2007 để triển khai các hạng mục liên quan đến chuyển giao công nghệ. Hiện tại, Chủ đầu tư mới của Dự án là Tổng công ty Cơ khí xây dựng.
Dự án Sản xuất động cơ Diesel công suất từ 100 mã lực đến 400 mã lực phục vụ cho lắp ráp ôtô, tàu thuỷ của Công ty Diesel Sông Công đã được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận bổ sung vào Danh mục vay tín dụng đầu tư phát triển của Nhà nước theo Nghị định 106CP, tuy nhiên, việc triển khai thực hiện Dự án này còn chậm. Đến thời điểm hiện tại mới thực hiện hợp đồng trị giá 100.000 USD với DAEWOO về chuyển giao công nghệ sản xuất động cơ ô tô.
Bên cạnh đó, còn một số dự án đầu tư cơ khí trọng điểm mới đăng ký như, Dự án Đầu tư chế tạo (đóng mới) giàn khoan dầu khí tự nâng 60m nước của Công ty cổ phần Chế tạo giàn khoan dầu khí, tổng mức đầu tư 2.045 tỷ đồng; Dự án khoa học công nghệ Nghiên cứu thiết kế, công nghệ chế tạo, lắp ráp và hạ thủy giàn khoan tự nâng 60m nước phù hợp với điều kiện Việt Nam
Ngoài ra, chúng ta còn một số dự án đầu tư sản xuất sản phẩm cơ khí trọng điểm sau Quyết định số 10/TTg đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Đó là, Dự án Đầu tư nhà máy chế tạo, lắp ráp, chạy thử động cơ Diesel 2 kỳ tốc độ thấp phục vụ đóng tàu và Dự án Đầu tư Ụ nổi 14.000 TLC, phục vụ sửa chữa các loại tàu hàng đến 53.000 DWT, tàu dầu 50.000 DWT, tàu container 1.800 TEU... của Tổng công ty Công nghiệp tàu thủy Phà Rừng; Dự án Đầu tư và mở rộng dây chuyền chế tạo máy biến áp 220 kV và 500 kV của Công ty cổ phần Chế tạo thiết bị điện Đông Anh; Dự án Đầu tư xây dựng nhà máy sản xuất máy biến áp truyền tải 220-500kV, công suất đến 450 MVA của Công ty cổ phần Tập đoàn HANAKA được hưởng các hỗ trợ theo Quyết định số 10/TTg.
Các dự án thuộc Chương trình sản phẩm cơ khí trọng điểm đã, đang triển khai hoặc đã được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận chủ trương là những dự án quan trọng, mang tính mới, cần có sự hỗ trợ cao nhất của Nhà nước. Thực tế triển khai cho thấy, đây là các dự án mang tính “cú hích” trong từng thời kỳ của Chính phủ nhằm thúc đẩy sự phát triển chung của toàn ngành Cơ khí Việt Nam.
Tuy nhiên, việc triển khai các dự án đầu tư sản xuất sản phẩm cơ khí trọng điểm đã và đang gặp nhiều vướng mắc, do nhiều nguyên nhân. Chủ yếu là các cơ chế, chính sách nhằm thúc đẩy ngành Cơ khí phát triển không đồng bộ, triệt để; Việc đầu tư vào ngành Cơ khí đòi hỏi vốn lớn, thời gian thu hồi vốn dài, tỷ suất lợi nhuận không cao, vì vậy không hấp dẫn các tổ chức tín dụng chấp thuận cho vay; Hầu hết các dự án sản xuất sản phẩm cơ khí trọng điểm không thuộc đối tượng được vay vốn tín dụng đầu tư từ Ngân hàng Phát triển Việt Nam; Lãi suất tín dụng đầu tư phát triển của Nhà nước hiện tại là 6,9%/năm, theo đánh giá của các doanh nghiệp cơ khí, là tương đối cao trong bối cảnh suy giảm kinh tế hiện nay; Các doanh nghiệp nhà nuớc được giao thực hiện các dự án thuộc Danh mục các dự án sản xuất sản phẩm cơ khí trọng điểm tổ chức triển khai, thực hiện dự án quá chậm do doanh nghiệp không mạnh dạn theo đuổi và dám chịu trách nhiệm về hiệu quả đầu tư của dự án. Trong số 24 dự án sản xuất sản phẩm cơ khí trọng điểm, chỉ có 02 dự án thực hiện trọn vẹn, còn dự án đầu tư chiều sâu Công ty Cơ khí Hà Nội đã triển khai, nhưng phải thay đổi mục tiêu và giảm tổng mức đầu tư, còn lại 02 dự án hoặc mới triển khai hoặc chưa triển khai thực hiện.
4. Giải pháp, kiến nghị
Nhằm đảm bảo thực hiện đầy đủ, thống nhất và đồng bộ các chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất sản phẩm cơ khí trọng điểm, cần tăng cường hiệu quả hoạt động của Ban Chỉ đạo Chương trình sản phẩm cơ khí trọng điểm trong công tác quản lý, điều hành, giám sát. Các chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất sản phẩm cơ khí trọng điểm (về vốn, thị trường, đầu tư công tác đào tạo, nghiên cứu phát triển...) đề nghị được triển khai trên cơ sở các quy định tại các văn bản quy phạm pháp luật riêng, phù hợp các cam kết quốc tế. Bộ Công Thương với vai trò là đầu mối, phối hợp chặt chẽ với các Bộ, ngành có liên quan tháo gỡ kịp thời các khó khăn, vướng mắc nảy sinh; phối hợp với các Hiệp hội và Hội ngành nghề để tránh đầu tư phân tán và tăng cường sự hợp tác giữa các đơn vị. Bộ Tài chính sớm ban hành các văn bản nhằm triển khai chính sách ưu đãi quy định tại Quyết định số 10/2009/QĐ-TTg về cơ chế hỗ trợ phát triển sản xuất sản phẩm cơ khí trọng điểm. Bộ Khoa học và Công nghệ có văn bản hướng dẫn về việc hỗ trợ kinh phí đầu tư phòng thí nghiệm các sản phẩm cơ khí trọng điểm; hướng dẫn việc hỗ trợ kinh phí từ nguồn vốn của Quỹ Hỗ trợ phát triển khoa học - công nghệ quốc gia đối với các chi phí chuyển giao công nghệ, mua bản quyền thiết kế, mua phần mềm, thuê chuyên gia nước ngoài, đào tạo nguồn nhân lực đối với việc đầu tư, sản xuất sản phẩm cơ khí trọng điểm.
