Chiều 20/10, tại phiên họp toàn thể ở Hội trường, báo cáo thẩm tra về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải cho biết, Ủy ban cơ bản tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật Điện lực và đánh giá hồ sơ dự án luật đã được chuẩn bị công phu, đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét. Ủy ban ghi nhận tinh thần cầu thị của Cơ quan chủ trì soạn thảo trong việc tiếp thu nhiều ý kiến đóng góp từ các báo cáo thẩm tra trước đó để hoàn thiện dự thảo mới nhất.
Tuy nhiên, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đề nghị Cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo theo hướng cắt giảm thực chất thủ tục hành chính, khơi thông nguồn lực đầu tư. Việc sửa đổi phải bảo đảm tính minh bạch, cạnh tranh, phân bổ rủi ro hợp lý và giữ vững an ninh năng lượng quốc gia; không tạo kẽ hở để trục lợi, tham nhũng, tiêu cực hoặc làm phát sinh thêm các điểm nghẽn mới.
Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường nêu rõ 08 nhóm nội dung thẩm tra trọng tâm, bao gồm:
Một là, về cơ chế đặc thù đối với dự án đầu tư điện lực. Ủy ban tán thành cao việc miễn thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư đối với một số dự án điện lực thực hiện theo quy hoạch đã được phê duyệt. Dù vậy, đề nghị quy định rõ phạm vi, điều kiện áp dụng và sự liên thông với các thủ tục liên quan về đất đai, rừng, khu vực biển. Điều này nhằm tránh tình trạng bỏ được một thủ tục nhưng lại phát sinh điểm nghẽn mới ở các khâu khác.
Hai là, về chính sách xóa bù chéo và hỗ trợ tiền điện. Ủy ban ủng hộ chủ trương từng bước xóa bỏ bù chéo trong giá điện để bảo đảm tính công bằng, minh bạch và tạo nền tảng cho thị trường điện cạnh tranh. Tuy nhiên, luật cần phân biệt rõ việc xóa bù chéo với chính sách hỗ trợ trực tiếp cho hộ nghèo và các đối tượng chính sách. Quá trình thị trường hóa giá điện không được làm giảm khả năng tiếp cận điện năng của nhóm cần được hỗ trợ; do đó, cần bổ sung quy định cụ thể về đối tượng, nguồn lực và trách nhiệm thực hiện hỗ trợ.
Ba là, về cơ chế xác định giá điện. Dự thảo luật đã khắc phục được nhiều hạn chế trong nguyên tắc xây dựng giá điện trước đây. Để nâng cao tính minh bạch, Ủy ban đề nghị bổ sung nguyên tắc: giá điện được hình thành chỉ trên cơ sở chi phí hợp lý, hợp lệ và chỉ phục vụ sản xuất - kinh doanh điện, hiệu quả đầu tư, mức độ rủi ro và điều kiện thị trường. Tuyệt đối không chuyển rủi ro của nhà đầu tư, kinh doanh sang Nhà nước, bên mua điện hoặc người tiêu dùng.
Bốn là, về cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA). Cơ chế này cho phép doanh nghiệp mua điện trực tiếp từ các nhà máy năng lượng tái tạo thay vì qua EVN là cơ chế được khuyến khích. Tuy nhiên, tiến độ triển khai thực tế còn chậm do Luật trước đây chưa quy định rõ. Ủy ban cho rằng việc dự thảo tiếp tục giao Chính phủ quy định chi tiết nội dung này là chưa phù hợp. Luật cần bổ sung trực tiếp các nguyên tắc về chi phí sử dụng lưới điện, điều độ dự phòng và dịch vụ hệ thống mà các chủ thể tham gia phải chi trả, đồng thời cam kết không chuyển chi phí từ nhóm khách hàng tham gia DPPA sang nhóm khách hàng còn lại.
Năm là, về đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư. Ủy ban tán thành khoản 2 Điều 19, định giá điện trúng thầu chính là giá và thời hạn hợp đồng mua bán điện. Tuy nhiên, tại điểm c khoản 3 điều này lại giao Chính phủ quy định việc đàm phán hợp đồng, tạo ra sự thiếu thống nhất ngay trong cùng một điều luật.
Ủy ban đề nghị luật phải khẳng định nhất quán nguyên tắc: giá điện trúng thầu và thời hạn hợp đồng mua bán điện phải gắn liền với kết quả đấu thầu, không đàm phán lại các nội dung cơ bản trừ trường hợp đã quy định rõ trong hồ sơ. Quy định này nhằm triệt tiêu tình trạng bỏ giá thấp để trúng thầu rồi sau đó đề nghị điều chỉnh tăng giá, phát sinh cơ chế "xin - cho" tiêu cực.
Sáu là, về cơ chế phát triển điện gió ngoài khơi. Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải nhấn mạnh, đây là lĩnh vực giàu tiềm năng, nhưng từ khi Luật Điện lực năm 2024 có hiệu lực đến nay vẫn chưa có dự án nào được khởi công do vướng mắc pháp lý. Ủy ban đề nghị dự thảo luật lần này phải xử lý dứt điểm các điểm nghẽn cơ bản, làm rõ nguyên tắc các trường hợp phải thẩm định về quốc phòng - an ninh, cơ chế kiểm soát việc chuyển nhượng dự án, cổ phần/phần vốn, cũng như phương án xử lý chi phí khảo sát, đặc biệt là khi đơn vị khảo sát không được lựa chọn để thực hiện dự án...
Bảy là, về chứng chỉ năng lượng tái tạo. Báo cáo cho biết, Ủy ban tán thành việc bổ sung cơ chế chứng chỉ năng lượng tái tạo nhằm giúp các doanh nghiệp chứng minh việc sử dụng năng lượng sạch. Để quy định có tính khả thi, dự thảo cần làm rõ bản chất pháp lý, quyền sở hữu, cơ chế giao dịch chuyển nhượng và quy trình đăng ký chứng chỉ.
Tám là, về chính sách phát triển điện hạt nhân nhỏ. Ủy ban cơ bản đồng tình với định hướng phát triển các lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ nhằm đáp ứng nhu cầu điện năng tăng cao của các ngành công nghệ cao và trung tâm dữ liệu. Mặc dù vậy, luật cần quy định rõ điều kiện tham gia của khu vực ngoài nhà nước, bảo đảm tính đồng bộ với pháp luật về năng lượng nguyên tử và tuyệt đối không hạ thấp các tiêu chuẩn về an toàn, an ninh hạt nhân.
