Vượt qua sự phân hóa
Là một tiến trình hội nhập khu vực, nên mặc dù được xây dựng trên nền tảng của bộ 3 tự do hóa, song AEC khác với các FTA trên thế giới hiện có. AEC và FTA đều sử dụng các phương tiện bao gồm cắt giảm thuế quan, tự do hóa dịch vụ, khuyến khích và bảo hộ đầu tư; nhưng AEC còn có một nhiệm vụ cao cả hơn: thu hẹp khoảng cách phát triển. Do đó, một đặc trưng rất riêng của các Hiệp định, Thỏa thuận trong AEC đều có một thể chế khá “mềm” và linh hoạt.
Đặc trưng này xuất phát từ sự phân hóa cao của khu vực ASEAN. GDP bình quân đầu người của Singapore đạt trên 52.000 USD, gấp 55 lần Campuchia. Trong khi đó, nước có thu nhập bình quân đầu người cao nhất khu vực Eurozone là Đức chỉ gấp trên 3 lần so với nước thấp nhất là Slovakia.
Quá trình gia nhập mái nhà chung ASEAN của các nước cũng rất khác nhau, trải dài trên 3 thập kỷ. Bên cạnh đó, ASEAN còn khác biệt cả về hệ văn hóa, hệ ngôn ngữ, hệ thống chính trị và dân tộc. Sự phân hóa này khiến cho các nhà đàm phán mang tâm lý sẵn sàng có những quyết tâm cao hơn gấp nhiều lần để việc mở cửa thị trường phù hợp với mức độ hội nhập của từng nhóm nước.
Chính vì thế, các Hiệp định, Thỏa thuận hay Tuyên bố đã mang đến cho sự phân hóa tính chất không tiêu cực. Bởi vì, chúng tạo ra một không gian và thể chế tương đối mở và linh hoạt giúp doanh nghiệp các nước trong khu vực có nhiều sự lựa chọn hơn.
3 Hiệp định về hàng hóa, dịch vụ, đầu tư (ATIGA, AFAS, ACIA) không chỉ giúp thương mại nội khối tăng nhanh từ 8% năm 2000 lên 26% hiện nay mà còn giúp cho tốc độ tăng trưởng của khu vực luôn được duy trì ổn định, đạt trên 5% trong giai đoạn 1990 - 2014, cao hơn 2 lần tốc độ tăng trưởng chung toàn cầu (2%/năm).
Tại Hội nghị Cấp cao năm 2000, các nhà lãnh đạo ASEAN đã khởi xướng Sáng kiến hội nhập kinh tế ASEAN (IAI), nhằm tập trung tăng cường phát triển kinh tế - xã hội thông qua các chiến lược nhằm thúc đẩy phát triển cân bằng, giảm nghèo và khắc phục sự chênh lệch trong phát triển.
Đồng thời, ASEAN cũng nhất trí xác định 12 lĩnh vực ưu tiên đẩy nhanh liên kết, đó là: nông sản, ô tô, điện tử, nghề cá, cao su, dệt may, gỗ, vận tải hàng không, thương mại điện tử, y tế, du lịch, logistics.
Đó là những viên gạch xây dựng nên ngôi nhà ASEAN vượt qua sự phân hóa, hòa vào một dòng chảy bằng việc mở ra những cơ hội thị trường mà không làm gia tăng khoảng cách phát triển.
Công xưởng hay thị trường tiêu thụ?
Trong dòng chảy, Việt Nam giữ vai trò gì? Nói một cách ngắn gọn thì Việt Nam là một trong những nước tham gia vào hệ thống thương mại ASEAN tích cực nhất. ASEAN là thị trường xuất khẩu lớn thứ 3 và là thị trường nhập khẩu lớn thứ 2 của nước ta. Trong 5 năm kim ngạch xuất khẩu sang các nước ASEAN tăng gần gấp đôi, từ 10,4 tỷ USD năm 2010 lên 19,04 tỷ USD năm 2014; tốc độ tăng trưởng đạt 16,9%/năm.
Kết quả này có sự góp sức của việc mở cửa thị trường theo Hiệp định ATIGA với 75% số dòng thuế đã về 0%. Nhưng từ nay trở đi chúng ta sẽ bước vào thời kỳ khó khăn hơn vì lộ trình giảm thuế của ASEAN 6 gần như đã hoàn tất; trong khi 5 năm gần đây, nhóm này luôn chiếm trên 80% tổng kim ngạch sang các nước ASEAN.
Cùng với đó, cho đến năm 2015 chúng ta mới cắt giảm thuế nhập khẩu xuống còn 0-5% đối với khoảng 90% dòng thuế. 7% số dòng thuế còn lại sẽ phải tiếp tục cắt giảm về 0-5% đến năm 2018.
Từ nay, xuất khẩu đã sử dụng gần hết cơ hội mở cửa thị trường, trong khi các ngành hàng nội địa phải chịu thêm sức ép về cắt giảm thuế quan.
Một thí dụ để thấy sức ép trong lĩnh vực dịch vụ và đầu tư. Từ cuối năm 2015, 8 ngành nghề lao động trong AEC được tự do di chuyển. Khi Thái Lan hay Singapore đầu tư vào Việt Nam, họ không bị hạn chế về nguồn lao động có xuất xứ ASEAN.
Có thể nói, “không gian sinh tồn” của doanh nghiệp trong AEC sẽ mở rộng hơn, nhưng chính vì thế mức độ cạnh tranh gay gắt hơn. Cơ hội biến mình thành công xưởng sản xuất hay thị trường tiêu thụ của khu vực được chia đều ngang nhau, phụ thuộc vào khả năng thích ứng với môi trường AEC của doanh nghiệp nước ta.
