Cần giám sát chặt chẽ loại hình kinh doanh đa cấp

Bán hàng đa cấp là phương thức tiếp thị để bán lẻ hàng hóa, thông qua mạng lưới người tham gia nhiều cấp, nhiều nhánh khác nhau. Về lý thuyết, loại hình này có ưu điểm là loại bỏ khâu trung gian trong việc thiết lập hệ thống cửa hàng, tiết kiệm chi phí quảng cáo, sản phẩm phân phối tới trực tiếp người tiêu dùng và tạo việc làm cho người lao động, trong đó nhiều người làm việc bán thời gian. Mô hình kinh doanh này đã có mặt tại thị trường Việt Nam hơn 10 năm qua và Chính phủ cũng đã ban hành Nghị định 110/2005/NĐ-CP năm 2005 để quản lý loại hình này. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp lại sử dụng những “mánh khóe” để trục lợi từ loại hình kinh doanh trên. 

Bằng hình thức tuyển dụng dán thông báo khắp hang cùng ngõ hẻm với mức lương cao, hoa hồng khủng, công việc nhẹ nhàng, không cần kinh nghiệm đã khiến nhiều người “sập bẫy”. Người tham gia phải bỏ ra một số tiền để mua hàng của Công ty, sau đó sẽ tìm cách lôi kéo thêm người khác cùng tham gia, càng nhiều người tham gia thì thu nhập sẽ càng cao. Được gọi là mô hình kim tự tháp (pyramid scheme) qua đó, tiềm ẩn rất nhiều rủi ro lừa đảo cao. Công ty luôn hứa hẹn với người tham gia mức hoa hồng hấp dẫn. Qua mô hình này, người tham gia chủ yếu tuyển dụng những người khác cùng tham gia, hơn là từ doanh thu bán hàng hóa. 

Mới đây nhất, vụ các thành viên lãnh đạo của công ty Muaban24 bị bắt để điều tra về hành vi kinh doanh trái phép cũng làm nhiều người “ngã ngửa”. Theo điều tra của cơ quan công an, Công ty Muaban24 kinh doanh trực tuyến trên trang web muaban24.vn và cũng tại trang web này, Công ty đã mở nhiều “gian hàng” kinh doanh các loại sản phẩm theo phương thức kinh doanh hàng đa cấp. Công ty MB24 “chiêu mộ” khách hàng bằng cách trả 1,5 triệu đồng “hoa hồng” cho những ai giới thiệu được người khác tham gia mua hàng trên “mạng”. Tuy nhiên, người nào có nhu cầu tham gia mua “gian hàng” trên “mạng” phải đóng 5,2 triệu đồng. Việc kinh doanh trên “mạng” của Công ty Muaban24 không đủ điều kiện về kinh doanh thương mại điện tử và còn có dấu hiệu trốn thuế khi công ty này phát triển thành viên trong hệ thống. Hàng ngàn thành viên của công ty này trải rộng trên khắp các tỉnh Hải Dương, Lai Châu, Vĩnh Phúc, Hải Phòng, Lạng Sơn, Bắc Giang, Thanh Hóa, Nam Định và Thái Bình… Nhiều nhân viên của Công ty còn không biết sử dụng máy vi tính, nhưng vẫn… tham gia “bán hàng qua mạng” để hưởng hoa hồng. Bằng cách này, mạng lưới của Muaban24 đã phát triển tới hơn 100.000 “gian hàng”, như vậy Muaban24h chiếm đoạt hơn 500 tỷ đồng bằng hình thức kinh doanh đa cấp. 

Bên cạnh đó, Lâm Phúc Hùng - Tổng giám đốc Công ty TNHH Diamond Holiday Đông Nam Á cũng bị bắt vì có hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản thông qua hình thức kinh doanh đa cấp. Bằng thủ đoạn “vừa du lịch, vừa kiếm tiền”, Công ty TNHH Diamond Holiday Đông Nam Á đã lôi kéo được gần 90.000 người bị hại ở các tỉnh, thành phố trong toàn quốc, với giá trị hàng chục triệu USD. Theo đó, khách có thể đi du lịch thế giới chỉ với 375 USD, nghỉ tại khách sạn 3 đến 5 sao. Ngoài ra, khách còn có thể kiếm tiền thưởng bằng cách cứ kêu gọi được nhiều người tham gia thì sẽ được “lên tầng” cao hơn. Khi đóng 375 USD, khách được xếp “bàn du lịch tầng 1”, cho đến khi leo qua “bàn bậc 4” sẽ được chuyển sang “bàn kim cương” và được thưởng 1.000 USD. Bản chất chương trình này là huy động vốn đa cấp, lấy tiền của người dưới thưởng cho người trên, đánh trúng lòng tham của người chơi khi bỏ ra một số tiền nhỏ mà lợi nhuận lại không có giới hạn. Tuy nhiên, sau khi nộp tiền, rất ít người được đi du lịch. 

Theo số liệu của Cục Quản lý cạnh tranh, hiện có 77 doanh nghiệp đăng ký kinh doanh bán hàng đa cấp tại Việt Nam, với hơn một triệu người tham gia tính đến cuối năm 2011. Doanh thu bán hàng từ lãnh vực này được ghi nhận năm 2011 khoảng 4.000 tỉ đồng, trong đó Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 1.500 tỉ đồng. 

Tại Hội thảo về thực trạng và đề xuất các giải pháp quản lý hoạt động bán hàng đa cấp diễn ra ngày 16/8/2012, đại diện Sở Công Thương nhiều tỉnh thành thừa nhận địa phương gặp nhiều khó khăn trong việc giám sát hình thức kinh doanh này. Ông Trần Vinh Nhung - Phó giám đốc Sở Công Thương Thành phố Hồ Chí Minh cho biêt: “Lâu nay, các phản ảnh, phát hiện về hành vi vi phạm pháp luật của các đơn vị bán hàng đa cấp thường rất hạn chế. Khi cấp phép, cơ quan quản lý có thể rà soát hồ sơ đầy đủ, yêu cầu doanh nghiệp cam kết tuân thủ quy định pháp luật. Tuy nhiên, khi đi vào thực tế, các đơn vị này vi phạm thì cơ quan chức năng lại rất khó giám sát và không thể phát hiện ngay.” 

Ông Nguyễn Văn Lĩnh - Phó Phòng quản lý thương mại Sở Công Thương Đồng Nai thừa nhận: "Các doanh nghiệp bán hàng đa cấp đặt trụ sở và báo cáo một nơi, nhưng bán hàng ở nhiều địa bàn khác nhau, nên rất khó giám sát". 

Các diễn giả tại buổi hội thảo trên cho rằng, cần phải sửa đổi Nghị định 110/2005/NĐ-CP năm 2005 của Chính phủ để quản lý hình thức kinh doanh đa cấp một cách chặt chẽ hơn, do những quy định không còn phù hợp với thực tế hiện nay. Chẳng hạn, doanh nghiệp kinh doanh đa cấp có thể xin phép ở một địa phương nhưng họat động trên cả nước. Trong khi đó, công tác phối hợp trong quản lý giữa các địa phương về việc cấp phép cũng như hậu kiểm còn chưa tốt. Bên cạnh đó, quy định không buộc các doanh nghiệp bán hàng đa cấp phải thành lập chi nhánh, văn phòng đại diện tại địa phương nơi doanh nghiệp bán hàng đa cấp, nên việc giám sát gặp nhiều khó khăn. Hơn nữa, việc các doanh nghiệp này chỉ phải báo cáo định kỳ 6 tháng/lần với sở Công Thương nơi đăng ký, mà không phải báo cáo với địa phương nơi đang kinh doanh, đã gây khó khăn cho cơ quan quản lý nắm bắt tình hình hoạt động.
Theo Nghị định 110/2005/NĐ-CP của Chính phủ cấm doanh nghiệp bán hàng đa cấp thực hiện những hành vi, như: phải đặt cọc hoặc phải mua một số lượng hàng hóa ban đầu để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp; cho người tham gia nhận tiền hoa hồng, tiền thưởng, lợi ích kinh tế khác từ việc dụ dỗ người khác tham gia bán hàng… Nhưng thực tế, hầu hết các công ty hiện nay đã vi phạm, thể hiện rõ dấu hiệu lừa đảo. Vì vậy, song song với việc sửa đổi nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý để quản lý hình thức kinh doanh đa cấp, các cơ quan chức năng cũng phải thường xuyên giám sát, kiểm tra để phát hiện và xử lý kịp thời các hình thức kinh doanh núp bóng, lợi dụng phương thức kinh doanh đa cấp để trục lợi, ảnh hưởng đến các doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc ở loại hình kinh doanh đã được pháp luật thừa nhận.