Cần sự quan tâm và nhận thức đúng đắn trong việc triển khai Nghị định 94/2012/NĐ-CP ở nông thôn

Đến nay đã có nhiều ý kiến và bài viết xung quanh việc triển khai Nghị định. Nhưng sẽ được cho là thiếu tính toàn diện khi các luận cứ không được đặt trong vấn đề có tính tổng thể chung là nông dân và nông thôn Việt Nam. 

Bài viết liên quan đến 2 vấn đề chính là sản xuất và tiêu thụ rượu (thị trường và người tiêu dùng) tại nông thôn, người viết xin phép được gọi chung là “vấn đề rượu ở nông thôn” để cho tiện việc theo dõi. 

Quan điểm của người nông dân về vấn đề rượu 
Chúng ta đã biết nông dân và nông thôn có vị trí chiến lược hết sức quan trọng trong Cách mạng Việt Nam. Những ai sống ở nửa đầu thế kỷ XIX và đã được chứng kiến tệ nạn nhức nhối về rượu do bọn thực dân, phong kiến gây ra đối với người nông dân và nông thôn Việt Nam thì sẽ càng thấy được vai trò và sự nghiệp Cách mạng to lớn của Đảng đã đem lại đối với nông dân và nông thôn Việt Nam. 

Ngày nay, ngoài việc đã xóa bỏ tận gốc tệ nạn rượu, người nông dân còn tham gia vào việc sản xuất kinh doanh rượu theo qui hoach chung của Nhà nước. Và hàng năm, việc sản xuất kinh doanh rượu không những giải quyết được việc làm cho nhiều lao động, mà còn đóng góp giá trị không nhỏ vào sự tăng trưởng kinh tế chung của cả nước. 

Cũng nhờ chính sách của Đảng và Nhà nước, nhiều làng nghề và các sản phẩm rượu truyền thống ở nông thôn đã được khôi phục và phát triển, góp phần nâng cao đáng kể giá trị thương hiệu rượu của Việt Nam trên trường quốc tế. 

Vấn đề rượu ở nông thôn hiện nay
Tuy nhiên, “vấn đề rượu ở nông thôn” hiện nay đang có nhiều bất cập cả về sản xuất lẫn tiêu dùng!

Theo số liệu tổng hợp về tình hình sản xuất rượu của Bộ Công nghiệp năm 2004, trong khi cả nước có 70 cơ sở sản xuất rượu công nghiệp với sản lượng 76,2 triệu lít, thì lại có đến 300 cơ sở dân tự nấu rượu, sản lượng ước tính đạt 242 triệu lít. Như vậy, sản lượng rượu thủ công chiếm tới 90% tổng sản lượng rượu.

Điều đáng nói là đằng sau con số chiếm tới 90% tổng sản lượng nói trên, rượu thủ công chủ yếu được sản xuất từ các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ với trang thiết bị hết sức thô sơ. Theo các chuyên gia đầu ngành thì chỉ riêng việc hạn chế đầu tư trong sản xuất kể trên đã khó cho phép sản xuất rượu đảm bảo yêu cầu vệ sinh an toàn thực phẩm (VSATTP), chưa kể việc nấu rượu theo phương pháp truyền thống cũ sẽ không cho phép lọc bỏ được các độc tố trong quá trình sản xuất rượu. Ý kiến trên hoàn toàn trùng khớp với các báo cáo kiểm định của Cơ quan Y tế cho thấy, hầu hết nồng độ độc tố trong rượu thủ công đều cao hơn tiêu chuẩn cho phép.

Bên cạnh đó, với tình trạng sản xuất rượu diễn ra ở khắp nơi trong khu vực nông thôn như hiện nay càng khiến cho vấn đề chất lượng, an toàn của rượu trở nên khó kiểm soát. Đơn cử: tại tỉnh Đồng Tháp “có 3.446 cơ sở sản xuất rượu thủ công nhưng chỉ có 244 cơ sở được cấp phép. Có nghĩa là đối với các cơ sở chế biến rượu thủ công, ngành chỉ quản lý được khoảng 1,7 triệu lít/năm, số còn lại trôi nổi bao nhiêu thì không thể thống kê, kiểm soát được”(Báo Đầu tư); hoặc tại một huyện của tỉnh Lâm Đồng, qua kiểm tra cho thấy: “hầu hết các cơ sở không có giấy chứng nhận sản xuất kinh doanh rượu và chưa được cấp giấy chúng nhận ATVSTP”(Báo Nông thôn mới Hà Tĩnh).

Đó chính là nguyên nhân khiến rượu thủ công trở thành nguy cơ lớn gây ảnh hưởng đến sức khỏe người dân về trước mắt cũng như lâu dài. Năm 2012, ngành Y tế đã ghi nhận có 643 trường hợp ngộ độc rượu, tăng 308 người so năm 2011, trong đó có 18 người tử vong, tăng 3 người. Nguyên nhân ngộ độc đều do sử dụng rượu thủ công.

Còn vấn đề tiêu thụ rượu ở nông thôn thì sao? Thực tế cho thấy, trong khi người dân thành phố chủ yếu tiêu thụ các loại rượu do nhà máy sản xuất, thì người dân nông thôn lại luôn có thói quen sử dụng các loại rượu thủ công. Nguyên nhân một phần vì giá rẻ, một phần vì tính chủ quan, thiếu căn cứ khoa học khi đánh giá chất lượng, an toàn vệ sinh thưc phẩm của rượu. Chính vì thế, nguy cơ xảy ra ngộ độc rượu ở khu vực này thường rất lớn. Theo ý kiến của tiến sĩ Đàm Viết Cương - Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Y tế thì, “vì có nồng độ chất độc cao, người nông dân vốn đã nghèo, dinh dưỡng đã kém, uống các loại rượu này càng có nguy cơ bị ngộ độc cao hơn”.

Qua đó cho thấy, sản xuất rượu ở nông thôn không những đã ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng mà còn đang đầu độc cả thị trường rượu ở nơi đây. Vì vậy, đồng ý với ý kiến cho rằng đã đến lúc phải tăng cường quản lý, siết chặt việc sản xuất rượu ở nông thôn thì đồng thời phải có sự định hướng cũng như đề ra các chính sách phù hợp để các sản phẩm rượu mới, chất lượng và an toàn đến được với người dân ở khu vực này. Có như vậy mới được cho là giải pháp toàn diện để giải quyết vấn đề rượu ở nông thôn hiện nay.

Vấn đề nông dân và nông thôn trong triển khai Nghị định
Qua các phân tích trên cho thấy, sản xuất và tiêu dùng rượu ở nông thôn đang là tồn tại lớn nhất trong công tác quản lý sản xuất và kinh doanh rượu của cả nước. Vì vậy, có thể nói đây sẽ là trọng tâm của việc triển khai Nghị định 94/2012/NĐ-CP.

Chúng ta thừa nhận rượu là một nhu cầu thực tế cả về trước mắt và lâu dài của xã hội thì đương nhiên việc cải tạo tình hình sản xuất rượu ở nông thôn phải tính đến yếu tố cung - cầu của xã hội để tránh xảy ra sự mất ổn định của thị trường. Điều đó có nghĩa, để khai Nghị định yêu cầu phải xây dựng được một kế hoạch, trong đó có những lộ trình cụ thể để đảm bảo thực hiện và điều tiết tất cả các mục tiêu đã đề ra.

Với người nông dân, thực hiện Nghị định cũng sẽ là việc giải một bài toán đầu tư không kém phần khó khăn. Cụ thể đối với các hộ sản xuất có tính qui mô, thì để đáp ứng yêu cầu về chất lượng VSATTP theo tinh thần của Nghị định sẽ phải tăng cường đầu tư, đổi mới công nghệ và nâng cấp các trang thiết bị cần thiết, do vậy ngoài việc cần đến sự hỗ trợ từ phía Nhà nước về vốn thì các cơ sở cũng rất cần đến sự hỗ trợ về mặt kỹ thuật, đào tạo nhân lực. Việc này đương nhiên không phải một sớm một chiều có thể làm được, trong khi việc sản xuất kinh doanh luôn đòi hỏi yếu tố thời cơ do sự cạnh tranh ngày một gay gắt của thị trường. 

Xét về mặt tổng thể thì sản xuất rượu đã và đang được xem là ngành nghề sản xuất kinh tế thì cũng rất cần sự quan tâm hỗ trợ của Nhà nước để phát triển như những ngành nghề khác. Đành rằng, tinh thần chung của Nghị định 94/2012/NĐ-CP là Nhà nước hạn chế kinh doanh rượu, nhưng sẽ không hạn chế việc nâng cao chất lượng, an toàn cho sản xuất rượu!. 

Đối với các hộ sản xuất nhỏ thì vấn đề đang đặt ra là chỉ có 2 lựa chọn, một là nâng cấp để trở thành cơ sở sản xuất rượu với mục đích kinh doanh hoặc sản xuất rượu để bán cho các doanh nghiệp được phép chế biến lại rượu. Xem ra cả 2 phương án đối với người nông dân đều khó có tính khả thi vì ngay như phương án 2 được cho là đơn giản nhất thì bà con khó có thể ký kết ngay được các hợp đồng tiêu thụ, tại thời điểm Nghị định có hiệu lực. Còn về lâu dài thì để có được các hợp đồng dài hạn cũng sẽ không phải là việc đơn giản, chưa kể là người cần bán nên bà con sẽ dễ ở thế bị các doanh nghiệp này ép giá trước khi đi đến ký kết được các hợp đồng. 

Hiện chưa có con số thống kê cụ thể, nhưng chắc chắn số hộ sản xuất nhỏ nói trên sẽ không phải là nhỏ, đặc biệt nhiều hộ thường xem việc nấu rượu vừa là để kinh doanh vừa lấy bã làm đầu vào cho chăn nuôi. Do vậy, trong điều kiện lưng vốn hạn chế, thì việc thu hẹp hoặc từ bỏ việc sản xuất rượu nhất định sẽ kéo theo ảnh hưởng nhất định đến một trong những hoạt động cơ bản của nhà nông đó là trồng trọt và chăn nuôi. 

Đã có nhiều ý kiến cho rằng nên phát triển sản xuất rượu tại các làng nghề theo mô hình hợp tác xã, để thông qua đó các cơ quan chức năng có thể quản lý được chất lượng sản phẩm rượu thủ công tại các hộ gia đình. Ý kiến đó không phải là mới và thực tế đã chứng minh HTX không phải là mô hình luôn thành công vì thường bị hủy hoại bằng chính căn bệnh cố hữu là yếu kém và thiếu minh bạch trong quản lý. 

Cuối cùng, một kinh nghiệm thực tiễn không thể không nhắc đến là: Cho dù mục tiêu thực hiện Nghị định có đạt đến đâu, nhưng một khi thiếu sự kiên định trong công tác chỉ đạo hoặc thiếu sự sẵn sàng cho các nguồn lực để đảm bảo các yêu cầu an toàn, chất lượng trong sản xuất, kinh doanh rượu thì tức khắc việc sản xuất kinh doanh rượu kém chất lượng ở nông thôn sẽ quay trở lại theo đúng khả năng tự phát sẵn có của nó. 

Khẳng định nông dân và nông thôn có vai trò to lớn trong cách mạng Việt Nam thì việc triển khai và thực hiện Nghị định 94/2012/NĐ-CP là cụ thể hóa lòng tin và quyết tâm của người dân nông thôn vào đường lối của Đảng về vấn đề nông nghiệp, nông dân và nông thôn ở nước ta.