Cây cà phê Tây Bắc cần có hướng đi bền vững

Để trả lời câu hỏi này, phóng viên Tạp chí Công nghiệp đã có cuộc thực địa tại Sơn La và Điện Biên, nơi được xem là thủ phủ của cây cà phê Tây Bắc. 

Sơn La và Điện Biên nằm ở độ cao hơn 600m so với mực nước biển, khí hậu và thổ nhưỡng ở nhiều địa phương trong tỉnh rất phù hợp cho phát triển chuyên canh cây công nghiệp, đặc biệt là cây cà phê. Sau nhiều nỗ lực của chính quyền và người dân địa phương, cây cà phê đã được trồng rộng rãi tại huyện Mai Sơn, Thuận Châu, TP. Sơn La (Sơn La) và huyện Mường Ảng, Tuần Giáo (Điện Biên). Nơi đây đang hình thành vùng chuyên canh cây cà phê, đủ đáp ứng nguyên liệu phục vụ công nghiệp chế biến tại chỗ.
Riêng tỉnh Sơn La, hiện có trên 5.787 ha cây cà phê, trong đó diện tích cho thu hoạch 3.481 ha. Sơn La đã xây dựng đề án phát triển cây cà phê đến năm 2020 phấn đấu đạt trên 10.000 ha, đưa công nghiệp chế biến cà phê xuất khẩu về địa phương. Bên cạnh đó, Sơn La đang tích cực đầu tư khoa học kỹ thuật để đẩy mạnh thâm canh tăng sản lượng cà phê, đến nay sản lượng cà phê hạt đạt từ 15 - 20 tấn/ha, đem lại thu nhập trên 100 triệu đồng/năm/hộ. Năm 2011, sản lượng cà phê Sơn La đạt 5.674 tấn so với năm 2007 tăng 84,6%, dự kiến niên vụ 2012 đạt trên 6.000 tấn. 

Nhờ trồng cây cà phê, người nông dân ở nhiều địa phương đã có cuộc sống khá giả hơn so với trước, hạn chế được nạn du canh, du cư, chặt phá rừng và hủy hoại môi sinh. 

Anh Lò Văn On, ở xã Chiềng Đen, Tp. Sơn La tâm sự: “Trước đây, khi chưa có cây cà phê, người dân chúng tôi chỉ biết trồng cây ngô, sắn… nhưng năng suất và hiệu quả kinh tế không ổn định. Nhà nước có chủ trương đưa cây cà phê vào sản xuất rộng rãi tại Sơn La nên gia đình đã quyết định đầu tư 5.000m2 trồng cây cà phê. Sắp tới, tôi sẽ trồng thêm trên 2.000m2”. Anh On cho biết thêm: Năm 2011, giá cà phê hạt đạt 15.000 đồng/kg, nhưng sang năm 2012 giá chỉ còn 7.000 đồng/kg, với giá mua này thì người nông dân trồng không có lời. Một thực tế có thể xảy ra nếu như giá cà phê thu mua bấp bênh, rất có khả năng người nông dân sẽ phá bỏ cây cà phê để quay lại trồng cây ngô, cây sắn và khi đó vòng luẩn quẩn của sự nghèo đói và lạc hậu sẽ tái diễn. 

Cà phê Sơn La ảm đạm, thì cà phê Điện Biên cũng không khả quan hơn, với phần lớn diện tích và sản lượng cà phê tập trung ở huyện Mường Ảng và Tuần Giáo. Điện Biên hiện có trên 3.000 ha cây cà phê, trong đó cho khai thác trên 1.500 ha. Do điều kiện đi lại khó khăn, việc tiêu thụ cà phê hạt 100% phải phụ thuộc vào tiểu thương, nên việc ép giá đối với người trồng cà phê vẫn thường xuyên diễn ra. Tuy nhiên, Điện Biên đang cố gắng cùng với Sơn La sẽ hình thành vùng chuyên canh cây cà phê, phấn đấu đến năm 2015 sẽ đạt 4.000 ha và mời gọi doanh nghiệp vào địa phương đầu tư chế biến cà phê xuất khẩu.
Một thực tế tại Tây Bắc, đó là tình trạng tiểu thương tranh mua, tranh bán, ép giá vẫn thường xuyên xảy ra; việc thu mua, chế biến bảo quản cà phê còn nhiều hạn chế; chủ yếu là tiêu thụ sản phẩm thô nên giá trị sản phẩm thấp, chưa thật sự nâng cao đời sống cho người dân. Trước đây, cây cà phê Sơn La đã từng có thương hiệu cho sản phẩm, có chứng chỉ chất lượng hàng hóa, nhưng trong quá trình kinh doanh cà phê không hiệu quả đã dẫn tới thương hiệu sản phẩm cà phê Sơn La bị mai một dần. 

Để mở rộng diện tích, tìm đầu ra cho sản phẩm, phát triển ổn định cây cà phê, ngày 14/11/2011, UBND tỉnh Sơn La đã ban hành Quyết định số 2661/QĐ-UBND phê duyệt rà soát, bổ sung quy hoạch vùng trồng cây cà phê tập trung giai đoạn 2011 - 2020. Theo Quyết định này, quy hoạch phát triển diện tích cây cà phê của tỉnh ổn định đến năm 2020, đạt khoảng 10.000 ha trong vùng sinh thái thuận lợi, thâm canh năng suất bình quân đạt từ 25 - 30 tấn/ha. Tỉnh sẽ phát triển vùng chuyên nguyên liệu cà phê tập trung có chất lượng cao trên địa bàn huyện Mai Sơn, Thuận Châu, thành phố Sơn La gắn với các cơ sở chế biến hiện có, tạo điều kiện vận chuyển nguyên liệu ngắn nhất về nơi chế biến; tiếp tục mở rộng vùng nguyên liệu trên địa bàn huyện Sốp Cộp và một số một số huyện có thể trồng được cây cà phê. 

Nhằm đảm bảo cho kế hoạch phát triển vùng chuyên canh cây cà phê tập trung, UBND tỉnh Sơn La đã xác định: Cần xây dựng hệ thống sản xuất cung ứng giống tại chỗ, nhằm tránh hao hụt hoặc thiếu nguồn giống mới; Xây dựng các vườn tại các xã, bản có khối lượng trồng cây cà phê hàng năm lớn; Khuyến khích và hỗ trợ thành lập các hợp tác xã, hội sản xuất kinh doanh, thông qua đó để hợp đồng sản xuất, tiêu thụ sản phẩm đối với các doanh nghiệp, đồng thời là đầu mối để tiếp nhận sự hỗ trợ trực tiếp của Nhà nước; Đẩy mạnh công tác tuyên truyền nâng cao nhận thức trong nhân dân, các tổ chức cá nhân có ý thức giữ gìn, phát triển cây cà phê; Áp dụng quy trình công nghệ trong sản xuất thâm canh nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm. 

Ông Lê Văn Thành - Phó Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Sơn La cho biết: Sơn La đã khẳng định được giá trị kinh tế mà cây cà phê đem lại cho người nông dân thời gian qua, tuy nhiên cái khó của Sơn La là địa hình chia cắt, từ Hà Nội đi lên xa xôi, nên nhiều doanh nghiệp vẫn còn do dự khi quyết định đầu tư vào Sơn La. Để thu hút doanh nghiệp vào đầu tư, chúng tôi đã có kế hoạch mở rộng diện tích, ứng dụng khoa học công nghệ để nâng cao chất lượng sản phẩm. Một điều phải khẳng định là, thương hiệu cà phê Sơn La - Tây Bắc chưa có thương hiệu như cà phê Tây Nguyên, nhưng là loại cà phê có chất lượng cao, bởi nhiều nhà chuyên gia đầu ngành về cây cà phê đã nghiên cứu và kết luận: Chất lượng cà phê Tây Bắc đứng vào tốp đầu của cà phê thế giới.