Từ “đơn vị R&D” đến hạt nhân hệ sinh thái đổi mới sáng tạo
Điểm nhấn của Chiến lược nằm ở cách Viện nghiên cứu Cơ khí - NARIME định vị lại vai trò, trở thành tổ chức nghiên cứu, triển khai công nghệ hàng đầu Việt Nam trong lĩnh vực cơ khí - tự động hóa, có uy tín khu vực và quốc tế. NARIME đồng thời được xác định là hạt nhân của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ngành, địa chỉ tham mưu chiến lược tin cậy cho Bộ Công Thương và các cơ quan quản lý về chính sách phát triển công nghiệp.
Chiến lược nêu rõ sự dịch chuyển: từ chỗ thiên về danh mục sản phẩm sang mức độ làm chủ công nghệ và khả năng tham gia các khâu có giá trị cao trong chuỗi giá trị. Vì vậy, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và AI được xác định là động lực tăng trưởng, còn nguồn nhân lực chất lượng cao là nền tảng quyết định. Ở góc nhìn triển khai, nghiên cứu chỉ thật sự có ý nghĩa khi giải được “đầu bài” của nền kinh tế, như Viện trưởng NARIME Phan Đăng Phong nhấn mạnh: “Viện luôn chủ trương gắn hoạt động nghiên cứu khoa học và công nghệ với các chương trình kinh tế - xã hội trọng điểm của đất nước.”
Định hướng chiến lược được “lượng hóa” bằng các chỉ tiêu: đến năm 2035 đội ngũ Viện nghiên cứu Cơ khí khoảng 600 người (tối thiểu 15% là GS/PGS/TS, nghiên cứu viên/kỹ sư cao cấp); hoàn thành đầu tư tòa nhà đa năng với các trung tâm “Nghiên cứu, thiết kế, định chuẩn, thử nghiệm và chuyển giao công nghệ” khoảng 30.000 m²; hướng tới doanh thu 3.000 tỷ đồng/năm, trong đó 30% từ dịch vụ khoa học và chuyển giao công nghệ; dành tối thiểu 1% doanh thu cho R&D. Tầm nhìn 2050 đặt mục tiêu cao hơn, đưa Viện nghiên cứu Cơ khí trở thành trung tâm nghiên cứu, thiết kế và chuyển giao công nghệ cơ khí - tự động hóa hàng đầu Đông Nam Á với doanh thu 5.000 tỷ đồng/năm, đầu tư tối thiểu 2% cho R&D; quy mô nhân sự khoảng 1.000 người (20% là nhà khoa học, chuyên gia cao cấp), làm chủ công nghệ nguồn trong đó có công nghệ cho đường sắt nội đô, liên vùng, cao tốc, điện khí và hệ thống thiết bị phụ trợ cho nhà máy điện hạt nhân.
Điểm nhấn là vai trò “hạt nhân hệ sinh thái” được cụ thể hóa bằng mục tiêu nâng năng lực tổng thầu EPC/EPCM, hướng tới phối hợp cùng các đơn vị chế tạo trong nước đảm nhiệm các gói “chìa khóa trao tay” ở một số lĩnh vực công nghiệp, tức là đi vào tự chủ và đạt giá trị cao trong dự án, thay vì dừng ở làm thuê hoặc gia công đơn lẻ theo đặt hàng.
Hai định hướng trọng tâm
Chiến lược khẳng định quan điểm nhất quán: phát triển gắn với tăng trưởng xanh và bền vững, chủ động tham gia lộ trình Net Zero 2050. Tập trung làm chủ công nghệ cơ khí phục vụ năng lượng tái tạo, điện khí, điện gió ngoài khơi, xử lý chất thải, tái chế… nhằm giảm phát thải, nâng tỷ lệ nội địa hóa và năng lực cạnh tranh xanh của ngành. Trên cơ sở đó, hai hướng trọng tâm được định hình rõ ràng.
Hướng thứ nhất là năng lượng mới, năng lượng tái tạo triển khai bằng tư duy “cơ khí hóa”, cụ thể: phát triển thiết bị và năng lực vận hành, bảo dưỡng cho điện hạt nhân, điện mặt trời, điện gió, điện rác; ứng dụng AI và dữ liệu lớn để tối ưu vận hành, chẩn đoán và dự báo sai hỏng; phát triển robot công nghiệp và điều khiển thông minh. Dấu hiệu năng lực đã có nền tảng: tại dự án điện mặt trời nổi Đa Mi (47,5MW), NARIME thực hiện trọn gói hệ thống phao và neo từ chế tạo, cung cấp đến lắp đặt và thử nghiệm, mở đường nội địa hóa nhóm thiết bị quan trọng cho điện mặt trời nổi.
Hướng thứ hai là phát huy thế mạnh truyền thống nhưng dịch chuyển từ “làm theo nhu cầu” sang “nâng cấp theo chuẩn mới”. Danh mục ưu tiên bao gồm cải tạo nhiệt điện than/điện khí đáp ứng yêu cầu môi trường mới; thu hồi nhiệt dư cho xi măng/thép; khai thác, chế biến bô xít và khoáng sản; thủy điện và thủy điện tích năng; cùng các hướng công nghiệp mới như robot, kho thông minh, dây chuyền sản xuất thông minh.
Việc liên kết các viện, trường, doanh nghiệp là đòn bẩy để các mục tiêu nội địa hóa, cải tạo hệ thống hiện hữu và chuẩn hóa vận hành đi vào thực chất. Lãnh đạo NARIME nhấn mạnh nền tảng gắn bó lâu dài, dựa trên hiểu biết lẫn nhau và sự tin cậy; nhờ đó, các chương trình nội địa hóa vật tư, thiết bị và nâng năng lực vận hành, bảo dưỡng có điều kiện triển khai bài bản, sát nhu cầu, đúng tinh thần Chiến lược 2035-2050.
Nhìn từ các dự án cụ thể, hướng “nội địa hóa để chủ động” đã bước sang giai đoạn có thể kiểm chứng bằng năng lực kỹ thuật. Tại NMNĐ Sông Hậu 1, NARIME được giới thiệu là đơn vị nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, tích hợp và đưa vào vận hành hệ thống bốc dỡ, vận chuyển than với tỷ lệ nội địa hóa 50,6%, qua đó mở ra dư địa mới cho công nghiệp chế tạo thiết bị toàn bộ trong nước.
Hướng “nâng cấp theo chuẩn mới” được đưa vào thực tiễn qua thỏa thuận hợp tác PV Power - NARIME ký ngày 23/12/2025. Hai bên ưu tiên nội địa hóa vật tư, thiết bị thông qua thiết kế ngược và tái thiết kế các chi tiết hay hỏng, chi phí nhập khẩu lớn hoặc thời gian giao hàng kéo dài; đồng thời phối hợp nghiên cứu phương án cải tạo hệ thống xử lý khói thải đáp ứng chuẩn phát thải mới theo QCVN 19:2024/BTNMT.
Từ tầm nhìn đến triển khai, Chiến lược được Viện nghiên cứu Cơ khí hiện thực hóa bằng lựa chọn nhất quán: ưu tiên cải tạo, nâng cấp hệ thống hiện có và nội địa hóa để chủ động nguồn lực, nâng độ tin cậy vận hành, đáp ứng các chuẩn xanh của thị trường.
Nhìn tổng thể, Chiến lược 2035-2050 không chỉ là danh mục mục tiêu, mà là cam kết về cách làm mới, lấy khoa học công nghệ làm nền tảng, lấy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực, lấy “làm chủ công nghệ nguồn” làm thước đo năng lực. Trong bối cảnh tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe và chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc, việc hình thành một trung tâm R&D - thiết kế - thử nghiệm đủ mạnh, gắn chặt với doanh nghiệp và thị trường, sẽ là chìa khóa để cơ khí Việt Nam đi xa trên hành trình tăng trưởng xanh và bền vững.
