Thành tích lớn, thách thức lớn
Những năm gần đây, mặc dù phải đối mặt với khó khăn trong
nước, cũng như những diễn biến phức tạp, khó lường của kinh tế toàn cầu, hoạt
động xuất khẩu nước ta vẫn trở thành một điểm sáng của nền kinh tế, với mức
tăng trưởng bình quân từ 15 - 20%/năm.
Cán cân ngoại thương đối với các khu vực thị trường chưa hợp lý, chưa tối ưu hóa sức cạnh tranh của hàng hóa nước ta. Chúng ta nhập siêu từ thị trường châu Á- Thái Bình Dương, trong khi xuất siêu khá lớn sang thị trường Mỹ và EU (đều trên 10 tỷ USD). Điều đó dẫn đến, các thiết bị máy móc chúng ta nhập về làm hàng xuất khẩu phần nhiều có công nghệ ở mức trung bình khá, chưa đủ khả năng tạo ra bước đột phá trong cơ cấu hàng xuất khẩu.Tuy nhiên, đằng sau những con số đó, còn khá nhiều nỗi lo về tính bền vững của xuất khẩu, thể hiện ở những thách thức từ nội tại nền kinh tế, cho đến những rào cản từ thị trường nước ngoài ngày một tăng.
Điều rõ ràng nhất là những lợi thế giá rẻ về nhân công, tài nguyên và các chi phí đầu vào khác đang mất dần theo thời gian, trong khi năng lực và cơ cấu xuất khẩu chuyển dịch chậm, không đủ bù đắp. Theo ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng, Cục Xuất nhập khẩu, vào lúc này, điều trăn trở nhất của các cơ quan quản lý nhà nước là doanh nghiệp chưa tận dụng được cơ hội giảm thuế theo Chương trình ưu đãi thuế quan phổ cập (GSP) hay các Hiệp định tự do thương mại (FTA).
Hiện nước ta đã ký FTA trực tiếp với Nhật Bản và Chi lê. Ngoài ra, còn có FTA thông qua ASEAN với Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Australia, New Zealand. Năm 2012, kim ngạch xuất khẩu nước ta có sử dụng giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) để hưởng ưu đãi đạt 18 tỷ USD, chiếm 33,6% tổng kim ngạch xuất khẩu sang các thị trường có FTA với nước ta, một tỷ lệ chưa thể nói là cao nếu so với các nước trong khu vực. Thống kê của Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam cũng cho thấy, tỷ lệ hàng hóa nước ta xuất khẩu sang EU được hưởng ưu đãi theo GSP chỉ 24%, bằng khoảng một nửa Thái Lan. Bên cạnh đó, không nhiều doanh nghiệp vượt qua tiêu chuẩn ATVSTP hay các rào cản kỹ thuật khác của EU, Mỹ - hai thị trường xuất khẩu hàng đầu của nước ta.
Giải pháp tổng thể
Rào cản lớn cho việc được hưởng ưu đãi theo GSP hay FTA là quy định xuất xứ. Thí dụ, đối với sản phẩm nhựa thì giá trị các nguyên liệu đầu vào của nước được hưởng ưu đãi theo GSP không được thấp hơn 50%. Hiện nay, Bộ Công Thương đang phối hợp với các bộ, ngành liên quan nhằm xây dựng và đẩy nhanh thực hiện các chính sách khuyến khích phát triển, thu hút đầu tư vào các ngành công nghiệp hỗ trợ nhằm tăng tỷ lệ nội địa hóa sản phẩm. Đối với dệt may, cần đầu tư phát triển công nghiệp dệt và nhuộm; với da giày, cần sớm hình thành các khu công nghiệp thuộc da, các cụm công nghiệp nguyên phụ liệu. Phát triển công nghiệp phụ trợ là một trong những giải pháp tổng thể, không chỉ để đáp ứng tiêu chuẩn xuất xứ, mà quan trọng hơn nhằm chuyển dịch căn bản cơ cấu xuất khẩu hàng hóa nước ta.
Bên cạnh đó, theo ông Trần Thanh Hải, Bộ Công Thương đã xây dựng và được Thủ tướng chính phủ phê duyệt Đề án Tăng cường quản lý giấy chứng nhận xuất xứ. Theo đó, Bộ Công Thương tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính, thời gian cấp C/O thông qua áp dụng C/O điện tử. Bộ cũng đang nghiên cứu đề án tự chứng nhận xuất xứ theo hướng cho phép doanh nghiệp tự chứng nhận xuất xứ cho mình.
Để vượt qua các hàng rào kỹ thuật và các biện pháp bảo hộ của thị trường nước ngoài, bên cạnh sự cố gắng của doanh nghiệp, từ tổ chức, đổi mới phương thức kinh doanh cho đến xác lập các liên kết, hình thành các chuỗi cung ứng để có thể có chỗ đứng vững chắc trong các chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu; Bộ Công Thương cũng đẩy mạnh cập nhật thông tin, tuyên truyền đến doanh nghiệp những quy định mới nhất của những thị trường xuất khẩu trọng điểm nước ta. Mở rộng sự hợp tác quốc tế nhằm giúp đỡ các doanh nghiệp trong nước cũng là một hướng đi được chú ý; thí dụ như thông qua dự án Mutrap, sản phẩm mật ong nước ta đã vượt qua được hàng rào kỹ thuật của thị trường EU.
