Dự thảo Luật Khoáng sản quy định, UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương cấp phép thăm dò, giấy phép khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường, than bùn và khoáng sản tại khu vực có tài nguyên khoáng sản phân tán, nhỏ lẻ đã được Bộ Tài nguyên và Môi trường khoanh định và công bố; cấp phép khai thác tận thu khoáng sản. Các khu vực còn lai do Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp phép.
Không tán thành với quan điểm phân cấp mạnh mẽ việc cấp phép thăm dò, khai thác khoáng sản cho chính quyền cấp tỉnh, Đại biểu Nguyễn Minh Thuyết (Lạng Sơn) phân tích: Nếu phân quyền cấp phép cho các địa phương mà quản lý không tốt thì sẽ dẫn đến “chảy máu”, cạn kiệt tài nguyên. Như vừa rồi, chúng ta thực hiện phân cấp cấp phép xây dựng sân golf cho các địa phương, tất nhiên có địa phương làm tốt, nhưng rất nhiều địa phương làm không đúng, dẫn đến việc “nở rộ” sân golf khắp nơi, đến mức Chính phủ phải can thiệp “phanh lại”. Hay việc phân cấp cho các địa phương quản lý rừng, cấp đất, cho thuê đất trồng rừng thì đã xảy ra hiện tượng các địa phương cho thuê đất tại những vùng “nhạy cảm”, thậm chí cả vùng rừng đầu nguồn và chỉ phân cấp cho các địa phương được cấp phép đối với các vùng khoáng sản đã có trong quy hoạch nhưng có trữ lượng nhỏ và phân tán.
Đấu giá quyền thăm dò, khai thác khoáng sản: cần nhưng cẩn thận!
Thảo luận về quy định này, Đại biểu Nguyễn Minh Thuyết (Lạng Sơn) nói: "Đấu giá là cần thiết nhưng phải xem xét kỹ lưỡng, tránh tạo ra kẽ hở để các tổ chức, cá nhân lợi dụng trục lợi. Có thể xảy ra hiện tượng thông đồng, móc ngoặc để lúc đấu giá thì thấp, rồi bán lại luôn với giá cao. Làm thế nào để chống được hành vi này?". Đặt câu hỏi và đại biểu Thuyết cũng tự giải đáp: Trước hết phải định giá đúng, đấu giá đúng. Luật phải quy định thêm chức năng thẩm định giá tài nguyên khoáng sản của Bộ Tài chính sau khi Bộ Tài nguyên và Môi trường hoặc các địa phương xây dựng giá. Ông Thuyết cũng đề nghị thêm: Cần xem xét đưa vào quy định khoảng thời gian cụ thể tính từ thời điểm trúng thầu khai thác khoảng sản tổ chức, cá nhân mới được chuyển nhượng dự án. Thứ hai, nếu giá chuyển nhượng mà vượt quá 10% giá trị trúng thầu thì phải đóng góp cụ thể bao nhiêu phần trăm vào ngân sách nhà nước.
Phải quy định rõ định mức hỗ trợ cho nhân dân địa phương nơi có tài nguyên khoáng sản
Đồng tình với quy định trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản phải có trách nhiệm đóng góp tài chính cho địa phương và nhân dân khu vực có mỏ, Đại biểu Triệu Sỹ Lầu (Cao Bằng) nói: “Hoạt động khai thác khoáng sản gây ra hậu quả rất lớn, đất đai sạt lở, môi trường ô nhiễm, đường sá hư hại nặng nề, rồi tệ nạn xã hội… Trong khi đó nguồn thu thuế từ hoạt động khai thác khoáng sản quá ít”. Đại biểu này đề nghị, Luật nên quy định tổ chức, các nhân khai thác khoáng sản có trách nhiệm đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng tại địa phương nơi có mỏ chứ không nên dùng từ “khuyến khích”. Ngoài ra, về nội dung quy định tại Điều 76, không thể để tổ chức, doanh nghiệp khai thác khoáng sản tự khai báo doanh thu hàng năm để làm căn cứ nộp thuế tài nguyên mà cần quy định, giao Bộ Tài chính quy định mức thuế thì mới có thể đảm bảo thu đúng, thu đủ được.
Cũng với quan điểm này, đại biểu Phan Văn Tường (Thái Nguyên) cho biết, tỉnh Thái Nguyên có rất nhiều mỏ khai thác tài nguyên của cả Trung ương và doanh nghiệp địa phương, thế nhưng, tại hầu hết những nơi có mỏ người dân đều không mặn mà vì lợi ích thì chẳng đáng là bao nhưng hậu quả mà họ phải gánh chịu là rất lớn.
Lần này, Dự thảo Luật đã có quy định khá đầy đủ về việc hài hòa lợi ích Nhà nước và người dân trong hoạt động khoáng sản, nhưng cần quy định rõ tỉ lệ cụ thể giữa Nhà nước - doanh nghiệp và người dân, lấy đó làm cơ sở để quyết định cấp phép thăm dò, khai thác. “Ngay từ đầu, khi tiến hành thăm dò, khai thác, nếu anh không đảm bảo thực hiện được tỉ lệ theo quy định thì anh không được làm” - Đại biểu Tường nhấn mạnh - Như vậy chúng ta sẽ hạn chế được các doanh nghiệp khai thác sử dụng công nghệ lạc hậu và cũng tránh được tình trạng doanh nghiêp chỉ lo mở mỏ nhưng lại dùng hình thức khai thác thủ công, thậm chí là chỉ có danh nghĩa mỏ rồi đi thu gom khoáng sản do nhân dân trong vùng khai thác trái phép được”
ĐB Vũ Thị Phương Anh
Còn Đại biểu Vũ Thị Phương Anh (Quảng Nam) phát biểu: Luật đã có quan tâm đến quyền lợi của người dân địa phương bằng quy định về chính sách điều tiết khoản từ khai thác khoáng sản để đầu tư phát triển kinh tế xã hội. Nhưng quy định như vậy là chưa rõ ràng. Phải quy định rõ, ví dụ 60% hay 70% nguồn thu được dùng để đầu tư chứ không thể chỉ quy định chung chung như thế. Nếu chỉ chia lại cho địa phương 10% tổng nguồn thu thì địa phương cũng không thể lo được”.
Phải quy định rõ trách nhiệm bồi thường
“Tổ chức, cá nhân trong quá trình thăm dò, khai thác khoáng sản nếu gây tác động xấu đến môi trường phải có trách nhiệm bồi thường” là một nội dung quy định trong Dự thảo Luật. Các đại biểu Quốc hội tán thành nhưng cũng cho rằng, quy định này tuy tiến bộ song chưa hoàn thiện và đầy đủ. Đại biểu Lê Văn Hưng (Hưng Yên) nói: "Quy định như trong Điều 26 không đảm bảo tính bao quát, theo đó, chỉ quy định trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hoạt động thăm dò khoáng sản gây ra, thế còn hoạt động khai thác thì sao? Hơn nữa, có nhiều trường họp khi thăm dò và cả khai thác chưa gây ra thiệt hại gì, nhưng một thời gian rất dài sau đó mới gây ảnh hưởng thì trách nhiệm bồi thường của tổ chức, cá nhân như thế nào? Tôi chưa thấy Luật đề cập đến”.
Đi vào khía cạnh khác, Đại biểu Vũ Thị Phương Anh (Quảng Nam) cho biết: Thời gian qua, khi các tổ chức, doanh nghiệp muốn được cấp phép khai thác khoáng sản đều phải có báo cáo đánh giá tác động môi trường nhưng trên thực tế chưa có báo cáo tác động môi trường nào đưa ra mà bị các cơ quan có thẩm quyền bác bỏ cả. Trong báo cáo nào cũng đề cấp đến việc khắc phục môi trường, sau khai thác, ví dụ như trồng rừng sau khai thác. Nhưng thực tế tại các tỉnh duyên hải miền Trung, nơi diễn ra các hoạt động khai thác titan, chẳng có đơn vị nào trồng rừng cả, hoặc có trồng thì cây cối cũng chết hết vì toàn bộ phần đất, nước phía dưới bị rút hết rồi.
Đại biểu Anh nói thêm, thông thường ở cấp địa phương, khi lập báo cáo tác động môi trường, các tổ chức, doanh nghiệp đều phải thông qua hội đồng thẩm định của Sở Tài nguyên và Môi trường. “Nếu kết quả thẩm định kết luận dự án đó không ảnh hưởng đến môi trường mà sau đó khi dự án đi vào hoạt động mà gây ra tác động môi trường lớn thì phải quy trách nhiệm cho đơn vị thẩm định chứ nếu cứ như hiện nay thì việc thẩm định tác động môi trường không có ý nghĩa” - bà Anh bức xúc, như Công ty Vedan, trước đây phải có báo cáo tác động môi trường mới được đầu tư chứ đâu có tự nhiên được làm, thế rồi thực tế thì mọi người đã biết.
