Đêm vùng biên vắng lặng. Từng hồi gió lạnh rít trong khe núi tràn qua khiến đồng bào Mông ở Huổi Ho, xã Mường Mơn của huyện Mường Chà (Điện Biên) biết ngay là mùa đông năm nay rất lạnh. Trước đây, nếu lạnh thế, bà con đã bảo nhau đi ngủ từ lâu, kể cả lúc trời còn nhá nhem, trâu mẹ cũng tự biết dắt trâu con vào chuồng. Vậy mà mấy năm nay, dưới ánh điện nước sáng rực, bà con ngồi quây kín cái bếp lửa bập bùng.
Do địa bàn cheo leo, hiểm trở nên đường điện lưới Quốc gia chưa thể chạyqua đây. Khi ấy đối với người dân trong bản thì ngày cũng như đêm, hôm nào sương giăng kín thì ngày còn tối hơn cả đêm trăng mờ. Nhà nghèo chỉ biết lấy bóng đêm làm bầu bạn, nhà giàu hơn thì mua được cái đài be bé để nghe thời sự rồi kể cho những người không có đài về chương trình tiết kiệm điện và dạy cách làm ăn, thoát nghèo nhưng cũng chẳng ai tin. Họ bảo:
- Chỉ có ti vi nói tao mới tin, vì ti vi vừa nói, vừa cho tao xem hình của nó.
Thế thì chịu, chịu thật rồi. Nhưng vì khi ấy chưa có điện thì lấy đâu ra ti vì mà xem, họ có biết điện là cái gì đâu mà phải cần tiết kiệm? Cứ thế cái tối tăm tràn từ mùa này sang mùa khác. Bao nhiêu mùa tối đến lại đi, thành ra bà con cũng không biết gia đình mình đến nay đã trải qua bao nhiêu ngày tăm tối. Mãi sau này mới có một người Mông già nhất bản là ông Lý A Thò, biết cách gọi sáng về từ cục sắt đặt trong con suối chảy tít trên khe núi đỉnh đầu.
Nhà ông Lý A Thò rất đông con nhưng đứa nào cũng chịu khó làm ăn vì vậy chợ phiên dù xa, dù gần mấy bố con ông cũng mang theo một nắm tiền đi uống rượu thắng cố. Chính cái quán thắng cố đã làm cho ông tỉnh ngộ. Một hôm, ông thấy chiếc ti vi của nhà này đang phát chương trình tiếng Mông nói về người Mông ở tỉnh Yên Bái đã tiết kiệm điện lưới Quốc gia ở nhà mình bằng cách tận dụng thêm dòng nước suối chạy củ điện lấy điện chiếu sáng cho gia đình. Họ còn mua ti vi xem thời sự, xem những người làm kinh tế giỏi. Mải chăm chú nghe nên bát thắng cố nguội rồi ông cũng không ăn mà chạy một mạch về bản xem cái mạch nước cách nhà 2 tiếng đi bộ. Xem xong ông cười khà khà và nói cho mạch nước nghe:
- Thế là mày thua tao rồi, chính mày phải cho bản tao điện đấy.
Phiên chợ sau, người ta thấy ông ôm một con gà to, một con lợn cắp nách và một ít tiền dắt trong cạp quần. Lúc ông về đến đầu dốc dân bản thấy lạ, lạ quá vì đi chợ phiên mà ông không say rượu? Trên tay ông chỉ có một cục sắt nặng trịch, vác trên vai nhưng phải nghỉ mấy lần mới lên đến chỗ có mạch nước đang róc rách chảy. Ông bảo:
- Mọi người lùi ra để tao mang cái điện về…
Dân bản ngửa mặt lên cười như vừa bẫy được một con thú rừng:
- Làm gì có chuyện đấy, đừng làm cho cái bụng nhau vỡ đấy nhé.
- Không tin à, tao đẻ được 10 con thì cũng làm được ra điện mà.
Ông đấu dây, dẫn nước chảy vào cục sắt, chảy xong một lúc thì cái bóng bên cạnh sáng luôn, chói cả mắt ông, dân bản cũng lóa cả mắt, tròn xoe. Vậy là lần đầu tiên ở Huổi Ho có điện nước. Chuyện không ai tin nhưng đúng là sau lần bỏ dở bát thắng cố ông Lý A Thò đã học được cách mắc điện thắp sáng từ việc lợi dụng sức nước để chạy cái củ điện rồi sinh ra điện cho dân bản sử dụng. Như thế này thì khi có điện lưới Quốc gia chạy qua bản Huổi Ho cũng không lo thiếu như nhiều nơi người dân kêu thiếu.
Nhớ đêm đầu điện về, hơn chục nóc nhà mừng vỡ cả bản. Đàn gà tưởng hôm ấy chỉ có ngày nên dẫn con tìm sâu không ngủ. Cánh đàn ông để chai rượu cạnh bếp cùng với mấy bắp ngô nướng mà đến sáng vịn mãi chân cột cũng không thể đứng được dậy. Còn bây giờ họ không uống rượu nữa mà bàn cách làm ăn, bảo con cái phải chịu khó học tập cho tốt.
Giờ học ngoại khóa về TKNL của HS trường tiểu học Huổi HoNhưng mùa đông năm nay nước
suối đang cạn dần. Vì thế bà con phải đắp ruộng bậc thang lại để dành nước chạy
củ điện. Nước thì đang chảy nhưng ruộng lại khô khốc. Thành ra để được dùng
điện thì phải nhịn đói. Thế là có điện còn khổ hơn lúc chưa có điện. Bà con
chạy đi hỏi người chế ra cái điện sớm
nhất cũng chỉ thấy ông Lý A Thò nhả khói thuốc lào mãi mà không biết nói câu gì
cho bà con vui vẻ ra về.
Nhưng chuyện đấy chưa hay bằng chuyện khác. Chuyện ông Thò gặp đứa học sinh gái vào rừng tìm củ mài:
- Mua, sao mày không đi học thế?
- Nhà cháu hết gạo ăn rồi?
- Sao lại hết?
- Bản này làm gì còn nước để cây lúa mọc đâu?
- Sao không còn nước, mùa chưa khô mà?
- Nước để dành chạy điện ông ơi…
Ông nhìn tít lên mấy cái ruộng bậc thang kia, đúng là nó khô thật. Như thế thì trong nồi rất hiếm những hạt cơm xót lại.
- Thì ra thế, điện thích thật, nhưng cũng không thích mấy đâu?
- Sao lại vừa thích, vừa không thích thế A Thò ơi? Người hỏi câu vừa rồi là Giàng A Thào.
- Bà con dùng điện không tiết kiệm thì không có gạo ăn là đúng mà?
- Ông lại nói cho vui cái mồm rồi, điện chạy bằng nước chứ có chạy bằng gạo đâu?
- Đúng là nó không chạy bằng gạo nhưng mất lúa đấy. Ai cũng đắp ruộng để lấy nước chạy củ điện cả ngày đêm thì làm gì còn nước cho lúa sống?
- Thế bọn mình phải làm sao?
- Ngày cho nước vào ruộng, đêm cho nước vào củ điện. Đừng thắp điện ban ngày như thế, nước suối nhiều cũng chẳng đủ đâu. Cái bóng ngoài chuồng trâu, chuồng ngựa phải tắt nó đi.
- Nếu thế thì dễ quá?
Ông không nói thêm lời nào mà chạy xuống lớp học dưới chân núi. Bà con hỏi đi đâu, ông bảo, nhà cô Lan ở thành phố có điện lưới Quốc gia rồi, tao xuống lớp hỏi cô xem còn cách nào dùng điện nhưng vẫn có nhiều lúa để ăn không?
-Thế thì ông khổ quá, mang điện về đây đã khổ rồi, giờ lại phải khổ thêm lần nữa à?
- Ừ, khổ tao cũng đi được mà. Một hạt điện là một hạt vàng đấy.
