Tính về thời gian, chỉ trong vòng 4 tháng gần đây, Bộ Tài chính đã có tới... 5 lần điều chỉnh mức thuế xuất khẩu hàng sắt thép. Tuy nhiên, việc điều chỉnh đã không mang lại hiệu quả, các doanh nghiệp ngành Thép vẫn không thoát khỏi vào tình thế nguy hiểm.
Đầu tháng 6/2008, các doanh nghiệp ồ ạt tổ chức tái xuất phôi thép khỏi Việt Nam nhằm tiêu thụ nhanh lượng phôi đã nhập khẩu trước đó và tranh thủ kiếm tìm lợi nhuận khi giá phôi thế giới cao hơn giá phôi đã nhập khẩu. Do vậy, chỉ riêng trong tháng 6/2008, các doanh nghiệp đã xuất khẩu lượng phôi thép lên đến... trên 305.000 tấn, gấp gần 5 lần sản lượng xuất khẩu phôi trong tháng trước đó. Sợ là sẽ xuất khẩu hết phôi dự trữ trong nước, Bộ Tài chính đã lập tức tăng thuế xuất khẩu mặt hàng này từ 2% lên 10%. Và sau đó tăng tiếp lên mức 20% vào đầu tháng 8/2008. Khi quyết định tăng thuế, Bộ Tài chính đã quên mất thực tế của các doanh nghiệp Thép là, vốn nhập phôi thép của họ đều là vốn vay ngắn hạn, nên khi nhu cầu trong nước giảm do áp dụng vì các biện pháp kiềm chế lạm phát, thì lối thoát duy nhất của các doanh nghiệp là xuất khẩu phôi thật nhanh để thu hồi vốn trả cho ngân hàng, tránh phát sinh thêm nợ lãi. Do vậy, với quyết định tăng thuế xuất khẩu, các doanh nghiệp vẫn phải xuất khẩu phôi, dù lỗ nặng. Có nghĩa là quyết định tăng thuế đã không ngăn được dòng phôi xuất khẩu, mà ngược lại đã đẩy các doanh nghiệp vào tình thế thiệt hại lớn hơn.
Có vẻ như sau khi nhận thức được bản chất của vấn đề xuất khẩu phôi không phải do đơn thuần là lợi nhuận, Bộ Tài Chính đã có thêm một số động thái. Thuế đã được giảm xuống mức 10%, rồi 5% và cuối cùng là 0% kể từ ngày 7/11/2008. Tuy nhiên, ai cũng có thể nhận thấy, mức giảm này là hết sức thụ động và vô cùng chậm chạp. Dường như quyết định giảm thuế do Bộ Tài chính đưa ra là do sức ép của dư luận hơn là từ dự báo tình hình thực tế. Tính chất lưỡng lự, không dứt khoát thể hiện ngay trong các quyết định giảm thuế liên tục và nhiểu lần. Ngay cả lần giảm thuế xuống 0% này cũng là quá muộn nếu với mục đích cứu một loạt doanh nghiệp thoát khỏi nguy cơ phá sản.
Theo Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA), lượng thép thành phẩm và phôi thép tồn kho của các doanh nghiệp trong nước hiện đã lên đến gần 1 triệu tấn. Nhưng cũng có nguồn tin khẳng định là tổng lượng thép và phế liệu tồn trong nước hiện là 3 triệu tấn, tương đương giá trị trên 2,1 tỷ USD. Các khoản vày này đều là các khoản vay ngắn hạn. Thế nên, thông tin về việc hiện có ít nhất 5 doanh nghiệp ngành Thép đã phải đóng cửa, ngừng sản xuất do VSA công bố có thể chưa phải là con số cuối cùng. Để bảo vệ chính mình, các thành viên VSA đã thống nhất không tiếp tục hạ giá thép, giữ ở mức 13,5-14 triệu VND/tấn. Tuy nhiên, thực tế là giá thép trong nước vẫn giảm, chỉ còn trên dưới 12 triệu VND/tấn. Thực tế này buộc nhà quản lý phải suy nghĩ liệu doanh nghiệp sản xuất Thép có vi phạm Luật Cạnh tranh hay không? Nếu nhìn một cách tổng thể, các doanh nghiệp Thép đang buộc phải bán thấp hơn giá thành sản xuất nhiều triệu đồng chỉ với mục đích thu hồi vốn nhanh để trả cho ngân hàng. Và đó thực sự là một thảm họa, nếu đánh giá về hiệu quả quản lý nhà nước.
Vậy thì lối thoát nào các doanh nghiệp Thép có thể mong chờ từ Nhà nước trong thời điểm hiện tại? Thực ra đến thời điểm hiện tại, chưa có một khảo sát chính xác về các yếu tố đầu vào của các doanh nghiệp, làm cơ sở cho ban hành một phương án hợp lý, có thể tháo gỡ được khó khăn cho doanh nghiệp Thép mà vẫn bình ổn được thị trường thép. Nhưng nếu thị trường xây dựng trong nước vẫn ảm đạm, hàng loạt doanh nghiệp Thép có nguy cơ phá sản vì không thu hồi vốn để trả nợ ngân hàng, thì điều các doanh nghiệp mong chờ hơn cả ở Nhà nước là áp dụng một biện pháp bảo lãnh khoanh nợ đối với các khoản vay này, hoặc là ngay lập tức thành lập một quỹ bình ổn thị trường thép.
Cần nhớ, duy trì sự hoạt động của doanh nghiệp ngành Thép cũng chính là duy trì lượng phôi dự trữ và là biện pháp hiệu quả nhất để bình ổn thị trường thép. Việc bình ổn thị trường này không thể trông chờ vào “điệp khúc” giảm thuế của Bộ Tài chính.
