Đầu tư trực tiếp (FDI) toàn cầu đã giảm 13% trong năm 2016 xuống còn 1,52 tỷ USD do tăng trưởng kinh tế yếu, các rủi ro chính trị và sự phục hồi chậm chạp của thương mại thế giới. Khu vực chứng kiến sự sụt giảm mạnh nhất của dòng vốn FDI chảy vào là châu Âu, giảm 29% xuống còn 385 tỷ USD.
Vốn FDI toàn cầu giai đoạn 1990-2017 (tỷ USD)
Nguồn: UNTACD (2017)
Trong khi đó năm 2016 lại là một năm nở rộ của hoạt động mua bán sáp nhập (M&A) với mức tăng trưởng 13%, cao nhất kể từ sau cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ toàn cầu năm 2007. Hoạt động M&A và đầu tư qua biên giới đất liền đã giúp dòng vốn FDI vào Hoa Kỳ tăng 11% trong năm 2016. Các thương vụ “siêu lớn” bao gồm Tyco mua lại số cổ phần 23 tỷ USD của Johnson & Johnson và Teva Pharmaceuticals mau lại một cơ sở được phẩm lớn của Allergan trong một thương vụ trị giá 39 tỷ USD.
Tuy nhiên trong năm 2017, Nhà Trắng tuyên bố sẽ xem xét lại các điều khoản của Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ và thỏa thuận tự do thương mại tự do giữa Mỹ và châu Âu, theo hướng loại bỏ những điều khoản bất lợi cho Mỹ. Chủ trương này đang đe dọa tăng trưởng của dòng vốn đầu tư trực tiếp quốc tế trong năm nay.
Một trong những cố vấn kinh tế chính của Tổng thống Trump, ông Peter Navarro, cho biết Chính phủ Mỹ đang ưu tiên việc “hồi hương” các chuỗi cung ứng quốc tế do công ty đa quốc gia của Hoa Kỳ kiểm soát vào nhằm tạo thêm việc làm trong nước. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ ngày 16/3/2017 đã tăng lãi suất và có thể sẽ tiếp tục thắt chặt tiền tệ trong năm 2017, khiến nguồn vốn FDI tới phần còn lại của thế giới giảm sút, một mặt do dòng vốn sẽ ở lại Mỹ nhiều hơn, mặt khác, nó tạo ra sự thắt chặt các điều kiện tín dụng toàn cầu và hạn chế dòng chảy của vốn.
Trong thời gian tới, một số xu hướng chính sách của các nước lớn sẽ tác động đến hoạt động FDI toàn cầu như sau:
- Xu hướng bảo hộ và chủ nghĩa dân túy trỗi dậy tại nhiều nơi trên thế giới.
- Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump cam kết đàm phán lại các thoả thuận thương mại lớn của Hoa Kỳ với các nền kinh tế lớn.
- Chính sách tiền tệ của Hoa Kỳ khiến tín dụng toàn cầu có thể bị thắt chặt.
- Vương quốc Anh cũng bắt đầu tiến trình Brexit kéo dài và phức tạp.
- Trung Quốc hạ mục tiêu tăng trưởng, tái cơ cấu kinh tế theo hướng phát triển theo chiều sâu, dựa vào khoa học công nghệ, bảo vệ môi trường, đồng thời kiểm soát dòng tiền chảy ra nước ngoài để ổn định dự trữ ngoại hối và tỷ giá.
- EU gia hạn cấm vận đối với Nga và căng thẳng leo thang giữa Thổ Nhĩ Kỳ và các nước thành viên EU khiến nhiều dòng thương mại và đầu tư bị gián đoạn.
- Các nước thành viên còn lại của TPP mời gọi Trung Quốc thay thế vị trí của Hoa Kỳ và thái độ chưa rõ của Trung Quốc khiến nhiều nhà đầu tư quốc tế khó khăn hơn trong các quyết định rót vốn đầu tư trung và dài hạn.
Vốn FDI vào Việt Nam
Theo dự báo của Hiệp hội doanh nghiệp đầu tư nước ngoài, năm 2017, FDI sẽ vẫn tăng trưởng tốt, tổng vốn đăng ký và vốn thực hiện sẽ tăng khoảng 10 - 12% so với năm trước. Mặc dù Báo cáo Năng lực cạnh tranh toàn cầu 2016-2017 (Global Competitiveness Report 2016-2017), công bố Việt Nam xếp ở vị trí 60, giảm 4 bậc so với năm 2015, nhưng quyết tâm của Chính phủ “liêm chính, kiến tạo, phục vụ” đang hun đúc niềm tin về một môi trường kinh doanh thông thoáng, cởi mở, hấp dẫn hơn trong giai đoạn tới.
Theo nhìn nhận của nhiều công ty tư vấn đầu tư trên thế giới, Việt Nam đang có thời cơ thuận lợi để trở thành điểm đến đầu tư mang tính chiến lược của các tập đoàn đa quốc gia, với những lĩnh vực được đánh giá là hấp dẫn gồm y tế và dược phẩm, xây dựng vàbất động sản, năng lượng, chế biến thực phẩm, dịch vụ… Làn sóng khởi nghiệp với tinh thần kinh doanh sôi động hơn góp phần tạo ra một môi trường năng động, hấp dẫn các quỹ đầu tư nước ngoài. Ví dụ quỹ đầu tư 500 Startups tại Thung lũng Silicon (Hoa Kỳ) đã công bố dành 10 triệu USD cho các dự án khởi nghiệp tại Việt Nam.Các nhà đầu tư Hoa Kỳ luôn khẳng định được sự năng động và bài bản của mình trong việc lựa chọn các thị trường đầu tư có tỷ suất lợi nhuận cao, cũng như đảm bảo được khả năng chi phối của họ trong chuỗi cung ứng khu vực hoặc toàn cầu.
Tuy nhiên, cũng phải thừa nhận vai trò của Hoa Kỳ trong đầu tư trực tiếp vào Việt Nam đang giảm dần cùng với sự vươn lên mạnh mẽ của thị trường Trung Quốc đại lục và Hồng Kông (Trung Quốc). Theo đó, tỷ trọng của Hoa Kỳ đã giảm từ 4,01% vào cuối năm 2015 xuống còn 1,3% năm 2016 và xuống tiếp còn 0,13% trong 2 tháng đầu năm 2017. Dường như sự “ngãng ra” của Hoa Kỳ ở thị trường châu Á nói chung và thị trường Việt Nam nói riêng nhanh chóng được “khỏa lấp” bởi sự xuất hiện của những nhà đầu tư đầy tiềm lực đến từ chính khu vực này.
Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, cộng dồn đến hết năm 2015, Hàn Quốc là nhà đầu tư FDI lớn nhất vào Việt Nam, chiếm 16%, tiếp theo là Nhật Bản (13,8%), Xing-ga-po (12,7%), Đài Loan (11%). Hai nền kinh tế lớn là Hoa Kỳ và Trung Quốc đại lục chỉ chiếm 4,1% và 3,6%. Nếu tính cả Hồng Kông thì thị trường Trung Quốc chiếm trên 9,2%.
Gần đây, tỷ trọng của Trung Quốc đại lục đang có xu hướng tăng lên. Năm 2016, có 68 quốc gia và vùng lãnh thổ có dự án đầu tư được cấp phép mới tại Việt Nam. Trong đó Hàn Quốc là nhà đầu tư lớn nhất với 5.518,6 triệu USD, chiếm 36,3% tổng vốn đăng ký cấp mới; tiếp đến là Xin-ga-po 1.590,5 triệu USD, chiếm 10,5%; Trung Quốc 1.263,2 triệu USD, chiếm 8,3%; Đặc khu Hành chính Hồng Công (TQ) 1.102,7 triệu USD, chiếm 7,3%; Nhật Bản 868,1 triệu USD, chiếm 5,7%; Đài Loan 826 triệu USD, chiếm 5,4%.
Bước sang năm 2017, trong 2 tháng năm nay Trung Quốc vươn lên là nhà đầu tư lớn nhấtvới 608 triệu USD, chiếm 30% tổng vốn đăng ký cấp mới; tiếp đến là Xin-ga-po441,4 triệu USD, chiếm 21,8%; Hàn Quốc 422,1 triệu USD, chiếm 20,8%; Nhật Bản 117,5 triệu USD, chiếm 5,8%; Quần đảo Vigin thuộc Anh 105,8 triệu USD, chiếm 5,2%.
Nguồn: Tính toán từ số liệu của Tổng cục Thống kê (cập nhật đến tháng 3/2017)
Những chính sách mới của Hoa Kỳ như đã phân tích ở trên có thể khiến dòng vốn FDI từ nước này sụt giảm, trong đó có dòng vốn chảy vào Việt Nam. Nhưng liệu Trung Quốc hay Hàn Quốc sẽ giữ vị trí đứng đầu trong FDI vào Việt Nam? Mặc dù 2 tháng đầu năm nay, nước láng giềng rộng lớn đã tăng mạnh đầu tư vào Việt Nam nhưng những yếu tố tác động trong năm 2017 rất phức tạp để dự báo. Trước mắt, do bất đồng quan điểm về vấn đề hạt nhân tại bán đảo Triều Tiên, nhiều khả năng Hàn Quốc sẽ lựa chọn Việt Nam và các nước Đông Nam Á khác để thay thế cho khoảng trống cả về thương mại và đầu tư mà họ buộc phải bỏ lỡ ở thị trường Trung Quốc. Trong khi đó, Trung Quốc, như đã tuyên bố, sẽ tập trung vốn cho các lĩnh vực sản xuất công nghệ cao, bảo vệ môi trường nên hoạt động đầu tư sang Việt Nam có thể sẽ chủ yếu nghiêng về lĩnh vực bất động sản và sản xuất thâm dụng nhân công, nguyên nhiên vật liệu. Và nếu Trung Quốc quyết định tham gia TPP thay thế vị trí của Hoa Kỳ như lời mời gọi của các nước thành viên TPP thì có thể dòng vốn FDI quốc tế sẽ có sự đảo chiều rất lớn so với hiện nay. Tính chung cả năm 2017, vì nhiều lý do, Hàn Quốc có thể sẽ vẫn giữ vị trí nhất nhì trong danh sách các nhà đầu tư lớn vào Việt Nam.
Nhật Bản cũng là nhà đầu tư đầy hứa hẹn cho lĩnh vực công nghệ cao, trong đó có nông nghiệp sạch. Tuy nhiên, cũng giống như Hoa Kỳ, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) từ Nhật Bản vào Việt Nam có xu hướng giảm trong một vài năm trở lại đây, tỷ trọng hiện cũng chỉ còn khoảng 5,7%, đứng thứ 4 về số vốn đăng ký. Nhưng không giống như trường hợp của Hoa Kỳ, nguyên nhân của sự sụt giảm này không bắt nguồn từ một chiến lược đổi trục hay thờ ơ của Nhật Bản tại thị trường Đông Nam Á. Thực tế, theo Văn phòng Tổ chức xúc tiến thương mại Nhật Bản (JETRO), hiện có hơn 2.000 doanh nghiệp Nhật Bản đầu tư vào Việt Nam, nhưng chủ yếu là các doanh nghiệp vừa và nhỏ nêncác dự án có sự chuyển hướng sang quy mô nhỏ trong khi các doanh nghiệp lớn của nước này đang tạm dừng đầu tư ra nước ngoài. Sau giai đoạn thâm nhập ban đầu với sự ra quân của những tập đoàn lớn trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp như Toyota, Canon, Daikin… đầu tư của Nhật Bản vào Việt Nam hiện có xu hướng chuyển sang các lĩnh vực phi chế tạo vốn phù hợp hơn với các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Nông nghiệp cũng là lĩnh vực trọng tâm mà JETRO sẽ tiếp tục hỗ trợ trong thời gian tới, đồng thời đang thu hút sự quan tâm của các doanh nghiệp nhỏ và kể cả các nông dân có kinh nghiệm của Nhật Bản.
