Tóm tắt:
Sự phát triển của thị trường vốn và đa dạng hóa các công cụ đầu tư tài chính đã làm gia tăng yêu cầu đối với công tác kế toán trong việc ghi nhận, đo lường và đánh giá rủi ro các khoản đầu tư. Bài viết tập trung phân tích những điểm mới trong nghiệp vụ kế toán các khoản đầu tư tài chính theo quy định hiện hành, làm rõ yêu cầu đánh giá rủi ro và đề xuất một số định hướng nghiên cứu nhằm hoàn thiện công tác kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam.
Từ khóa: kế toán đầu tư tài chính, đánh giá rủi ro, nghiệp vụ kế toán, chuẩn mực kế toán, doanh nghiệp Việt Nam.
1. Đặt vấn đề
Hoạt động đầu tư tài chính ngày càng trở thành kênh sử dụng vốn quan trọng của doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh thị trường tài chính phát triển và khả năng tiếp cận các công cụ đầu tư ngày càng mở rộng. Bên cạnh các khoản đầu tư truyền thống như cổ phiếu và trái phiếu, doanh nghiệp còn tham gia vào nhiều hình thức đầu tư khác với mức độ rủi ro đa dạng. Điều này đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác kế toán trong việc phản ánh trung thực giá trị các khoản đầu tư và cung cấp thông tin hữu ích cho quá trình ra quyết định.
Hệ thống quy định kế toán hiện hành tại Việt Nam đã có nhiều thay đổi nhằm nâng cao tính minh bạch và phù hợp với thông lệ quốc tế. Việc ghi nhận và trình bày các khoản đầu tư tài chính không còn thuần túy dựa trên giá gốc mà từng bước tiếp cận nguyên tắc đánh giá theo giá trị hợp lý và yêu cầu trích lập dự phòng tổn thất. Trong bối cảnh đó, nghiên cứu nghiệp vụ kế toán các khoản đầu tư tài chính gắn với đánh giá rủi ro trở nên cần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu quản trị và báo cáo tài chính.
2. Nghiệp vụ kế toán các khoản đầu tư tài chính và đánh giá rủi ro theo quy định mới
Nghiệp vụ kế toán các khoản đầu tư tài chính là một trong những nội dung trọng tâm của công tác kế toán tài chính, gắn liền với khả năng ghi nhận và phản ánh chính xác giá trị tài sản của doanh nghiệp và mức độ rủi ro liên quan đến các khoản mục này. Trong bối cảnh thị trường vốn ngày càng biến động và danh mục đầu tư của doanh nghiệp trở nên đa dạng, kế toán cần thực hiện nhiều bước nghiệp vụ phát sinh mới nhằm đáp ứng yêu cầu báo cáo minh bạch và chính xác. Sự vận động của khuôn khổ pháp lý, nhất là những quy định mới được ban hành gần đây, đã thúc đẩy sự phát triển này.
Quy định mới quan trọng nhất ảnh hưởng đến nghiệp vụ kế toán đầu tư tài chính tại Việt Nam là việc ban hành Thông tư số 99/2025/TT-BTC của Bộ Tài chính, có hiệu lực áp dụng từ ngày 01/01/2026 và thay thế Thông tư số 200/2014/TT-BTC cùng hàng loạt nghị định hướng dẫn trước đó. Quy định này thiết lập một khung pháp lý đồng nhất cho chế độ kế toán doanh nghiệp, thu gọn các hướng dẫn rời rạc trước đây và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc tham chiếu và áp dụng. Với mục tiêu tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, Thông tư 99 có ảnh hưởng sâu rộng đến nghiệp vụ ghi nhận, đánh giá và trình bày các khoản đầu tư tài chính trên báo cáo tài chính của doanh nghiệp Việt Nam.
Theo quy định hiện hành, nghiệp vụ kế toán các khoản đầu tư tài chính bắt đầu từ việc xác định đúng bản chất của khoản đầu tư và phân loại chính xác. Khoản đầu tư tài chính có thể là cổ phiếu thường, trái phiếu, chứng chỉ quỹ, khoản cho vay dài hạn hoặc các tài sản tài chính khác. Việc phân loại này không chỉ ảnh hưởng đến cách ghi nhận ban đầu mà còn quyết định phương pháp đo lường và phản ánh thay đổi giá trị sau đó. Ví dụ, trong kế toán theo chuẩn mực quốc tế mới như IFRS 9 được coi là tài liệu tham khảo quan trọng cho phạm vi áp dụng sau này, tài sản tài chính được phân thành nhiều loại theo mục tiêu quản lý và đặc tính dòng tiền, gồm đo theo giá gốc hoặc giá trị hợp lý với thay đổi được ghi nhận vào kết quả hoạt động hoặc vào thu nhập toàn diện khác. Mặc dù Việt Nam chưa áp dụng IFRS một cách bắt buộc cho mọi doanh nghiệp, xu hướng điều chỉnh chế độ kế toán doanh nghiệp theo hướng gần gũi với IFRS cho thấy việc tiếp cận các nguyên tắc này là cần thiết để nâng cao chất lượng thông tin tài chính.
Sau khi ghi nhận ban đầu, kế toán doanh nghiệp cần thực hiện đánh giá lại giá trị đầu tư tại mỗi thời điểm lập báo cáo tài chính. Điều này phát sinh nhu cầu theo dõi biến động thị trường, các sự kiện ảnh hưởng đến giá trị tài sản và đánh giá rủi ro tiềm ẩn. Một trong những nội dung mới được nhấn mạnh trong quy định kế toán mới là việc yêu cầu doanh nghiệp phân tích định kỳ các khoản đầu tư có nguy cơ giảm giá và trích lập dự phòng tổn thất khi cần thiết. Điều này xuất phát từ nguyên tắc thận trọng, nhằm phản ánh đúng bản chất kinh tế của biến động giá trị tài sản. Việc trích lập dự phòng không chỉ ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh của kỳ mà còn làm giảm giá trị sổ sách của tài sản đầu tư trên bảng cân đối kế toán, từ đó cung cấp thông tin đầy đủ hơn cho người sử dụng báo cáo tài chính.
Một phần quan trọng khác trong nghiệp vụ kế toán đầu tư tài chính là đánh giá rủi ro liên quan đến các khoản đầu tư. Rủi ro đầu tư bao gồm rủi ro thị trường, rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản. Rủi ro thị trường phản ánh khả năng biến động giá trị của khoản đầu tư do thay đổi điều kiện kinh tế và thị trường chung. Rủi ro tín dụng liên quan tới khả năng đối tác không thực hiện đúng nghĩa vụ thanh toán, đặc biệt trong các khoản đầu tư cho vay hoặc mua trái phiếu doanh nghiệp. Rủi ro thanh khoản thể hiện tình trạng khó bán khoản đầu tư khi cần thiết mà không chịu lỗ đáng kể. Quy định mới đặt ra yêu cầu kế toán viên cần phối hợp chặt chẽ với bộ phận quản lý tài chính để đánh giá các yếu tố này một cách ổn định và khách quan. Thực tế, việc đánh giá rủi ro đòi hỏi phải xây dựng các mô hình phân tích, kiểm tra tính nhạy cảm của giá trị đầu tư đối với các biến động thị trường và cập nhật thông tin theo chu kỳ báo cáo.
Đáng chú ý, nghiệp vụ kế toán đầu tư tài chính theo quy định mới không chỉ dừng lại ở các bước ghi nhận, đo lường và trích lập dự phòng mà còn bao gồm việc thuyết minh chi tiết trong báo cáo tài chính. Thuyết minh cần trình bày rõ phương pháp đánh giá tài sản tài chính, các giả định chính trong đánh giá giá trị hợp lý nếu có, mức độ rủi ro tín dụng và tác động của các khoản trích lập dự phòng đến kết quả hoạt động. Phần thuyết minh này giúp người sử dụng báo cáo tài chính có cái nhìn sâu hơn về chất lượng các khoản đầu tư và mức độ an toàn của tài sản tài chính.
Cùng với yêu cầu báo cáo kèm thuyết minh, quy định mới cũng nhấn mạnh tính nhất quán trong quá trình áp dụng nguyên tắc kế toán. Doanh nghiệp phải áp dụng thống nhất các phương pháp đánh giá giá trị và rủi ro từ kỳ này sang kỳ khác, trừ khi có lý do chính đáng buộc phải thay đổi. Trong trường hợp thay đổi, doanh nghiệp phải giải trình rõ trong báo cáo tài chính. Điều này hỗ trợ người đọc báo cáo so sánh tình hình tài chính qua các kỳ, đồng thời góp phần nâng cao tính minh bạch.
Trong bối cảnh thị trường Việt Nam, việc hoàn thiện nghiệp vụ kế toán đầu tư tài chính theo quy định mới là một thách thức nhưng cũng là cơ hội nâng cao chất lượng quản trị tài chính nội bộ. Nhiều doanh nghiệp còn gặp khó khăn trong việc xác định đúng phương pháp phân loại tài sản tài chính, lựa chọn tiêu chuẩn đo lường phù hợp và thiết lập hệ thống đánh giá rủi ro. Nâng cao năng lực kế toán, cập nhật kiến thức về chuẩn mực quốc tế và sử dụng phần mềm quản lý tài sản hiện đại là những yêu cầu cấp thiết để đáp ứng yêu cầu mới của khuôn khổ pháp luật.
Tóm lại, nghiệp vụ kế toán các khoản đầu tư tài chính theo quy định mới đang dịch chuyển từ mô hình ghi nhận đơn thuần sang mô hình đánh giá liên tục, chú trọng cả yếu tố rủi ro. Việc nắm bắt đúng tinh thần quy định và áp dụng thống nhất sẽ giúp doanh nghiệp cung cấp thông tin đầy đủ, kịp thời, phục vụ nhu cầu quản trị, ra quyết định và tạo dựng niềm tin với các nhà đầu tư, đối tác trong và ngoài nước.
3. Hoàn thiện nghiệp vụ kế toán các khoản đầu tư tài chính
Hoàn thiện nghiệp vụ kế toán các khoản đầu tư tài chính cần được đặt trên nền tảng tuân thủ quy định hiện hành đồng thời đáp ứng yêu cầu quản trị rủi ro ngày càng cao của doanh nghiệp. Trước hết, doanh nghiệp cần chuẩn hóa quy trình nhận diện và phân loại các khoản đầu tư tài chính ngay từ thời điểm ghi nhận ban đầu. Việc phân loại rõ ràng theo mục đích nắm giữ, thời hạn đầu tư và mức độ kiểm soát giúp kế toán lựa chọn phương pháp đo lường phù hợp, hạn chế tình trạng áp dụng sai nguyên tắc kế toán và làm sai lệch thông tin tài chính.
Một nội dung quan trọng trong hoàn thiện nghiệp vụ là nâng cao chất lượng đánh giá giá trị các khoản đầu tư tài chính tại các kỳ kế toán. Kế toán không nên chỉ dựa vào giá gốc hay giá thị trường tại một thời điểm mà cần kết hợp nhiều nguồn thông tin để phản ánh sát giá trị thực tế. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa bộ phận kế toán và bộ phận tài chính trong việc thu thập dữ liệu về tình hình tài chính của đơn vị được đầu tư, diễn biến thị trường và các yếu tố kinh tế có ảnh hưởng đến khả năng sinh lời. Việc đánh giá định kỳ và có cơ sở sẽ giúp doanh nghiệp phát hiện sớm rủi ro và chủ động điều chỉnh chiến lược đầu tư.
Hoàn thiện nghiệp vụ kế toán đầu tư tài chính cũng gắn liền với việc tăng cường kiểm soát nội bộ. Doanh nghiệp cần xây dựng quy trình kiểm soát rõ ràng đối với từng khâu từ quyết định đầu tư, ghi nhận kế toán đến đánh giá và xử lý tổn thất. Phân định rõ trách nhiệm giữa các bộ phận giúp hạn chế rủi ro sai sót và gian lận, đồng thời nâng cao tính minh bạch trong quản lý các khoản đầu tư. Kiểm soát nội bộ hiệu quả còn hỗ trợ kế toán trong việc đảm bảo tuân thủ nguyên tắc thận trọng và nhất quán trong xử lý nghiệp vụ.
Bên cạnh đó, việc hoàn thiện nghiệp vụ đòi hỏi kế toán phải thường xuyên cập nhật các quy định mới liên quan đến đầu tư tài chính. Những thay đổi về chuẩn mực, chế độ kế toán và yêu cầu công bố thông tin có ảnh hưởng trực tiếp đến cách ghi nhận và trình bày các khoản đầu tư trên báo cáo tài chính. Việc nắm bắt kịp thời quy định mới giúp doanh nghiệp tránh rủi ro pháp lý và nâng cao chất lượng thông tin cung cấp cho các bên liên quan. Đồng thời, kế toán cần được đào tạo chuyên sâu về các công cụ tài chính mới, đặc biệt là các hình thức đầu tư ngày càng đa dạng trên thị trường.
Một giải pháp không thể thiếu trong hoàn thiện nghiệp vụ là ứng dụng công nghệ thông tin vào kế toán đầu tư tài chính. Việc sử dụng phần mềm kế toán và hệ thống quản lý dữ liệu giúp tự động hóa quá trình ghi nhận, theo dõi và đánh giá các khoản đầu tư, từ đó giảm thiểu sai sót thủ công và nâng cao hiệu quả xử lý thông tin. Công nghệ cũng hỗ trợ kế toán trong việc phân tích rủi ro và lập báo cáo kịp thời, phục vụ tốt hơn cho công tác quản trị.
Cuối cùng, hoàn thiện nghiệp vụ kế toán các khoản đầu tư tài chính cần gắn với nâng cao chất lượng công bố thông tin. Doanh nghiệp cần trình bày đầy đủ và rõ ràng các thông tin liên quan đến giá trị đầu tư, rủi ro tiềm ẩn và các chính sách kế toán áp dụng. Việc công bố thông tin minh bạch không chỉ đáp ứng yêu cầu pháp lý, mà còn góp phần củng cố niềm tin của nhà đầu tư và nâng cao uy tín tài chính của doanh nghiệp.
Tài liệu tham khảo:
Bộ Tài chính (2025). Thông tư số 99/2025/TT-BTC hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp.
Nguyễn Hữu Ánh (2023). Giáo trình Kế toán Tài chính, NXB Đại học Kinh tế Quốc dân.
Crowe Vietnam (2024). IFRS 9 - Financial instruments. https://brochure.crowevietnam.vn/en/insights/ifrs-9/.
Vietnam Briefing (2025). Circular 99: Vietnam further aligns accounting regime with IFRS. Truy cập tại: https://www.vietnam-briefing.com/news/circular-99-vietnam-accounting-regime-means-for-ifrs-alignment.html.
Enhancing accounting practices for financial investments in line with contemporary risk assessment regulations
Dang Thi May
Faculty of Accounting and Auditing, University of Economics - Technology for Industries
Abstract:
The expansion of capital markets and the growing diversification of financial investment instruments have intensified the demands placed on accounting systems for the recognition, measurement, and assessment of investment-related risks. This study examines emerging issues in the accounting treatment of financial investments under current regulatory frameworks, with particular attention to evolving requirements for risk identification and evaluation. By analyzing recent regulatory developments and prevailing accounting practices, the article clarifies key challenges in capturing the economic substance of financial investments and associated risks. The study thereby contributes to a deeper understanding of the accounting implications of financial market development and the evolving role of accounting in supporting risk-informed decision-making in Vietnamese enterprises.
Keywords: financial investment accounting, risk assessment, accounting practices, accounting standards, Vietnamese businesses.
[Tạp chí Công Thương - Các kết quả nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ, Số 1 năm 2026]
