Hiện nay, nguồn nhân lực vẫn đang là vấn đề lớn đối với DN trong nước, đặc biệt là sau một thời gian dài chúng ta tập trung phát triển dựa trên nguồn lao động giá rẻ, chi phí thấp. Bên cạnh vấn đề vốn, công nghệ thì vấn đề nguồn nhân lực, đặc biệt là nhân lực kỹ thuật cao và ổn định đang là rào cản lớn nhất đối với DN trong việc gia tăng giá trị sản phẩm, gia tăng giá trị DN và nâng cao năng lực cạnh tranh của DN trên thị trường.
Theo báo cáo kết quả khảo sát thực trạng quản trị nhân sự Việt Nam năm 2012, chi phí nhân sự chiếm tỷ trọng rất thấp trong doanh thu và giá thành của DN (dưới 5%). Bên cạnh đó, năng suất lao động bình quân của người lao động về doanh thu và lợi nhuận cũng thấp (khoảng 6.500 USD/người/tháng về doanh thu và 1.200 USD/người/tháng về lợi nhuận), trong khi bài toán tiền lương luôn tăng nhanh (bình quân 18%/năm). Điều này cho thấy, tốc độ tăng trưởng nhanh của DN (bình quân trên 42%/năm) đang dựa trên nền tảng nhân công giá thấp.
Bài toán của rất nhiều DN Việt Nam trong giai đoạn khủng hoảng hiện nay là: giá bán không tăng, doanh thu suy giảm; sức ép tăng lương; lãi suất tăng cao; tỷ giá tăng nhanh, đã làm chi phí đầu vào tăng, làm lợi nhuận của DN suy giảm nhanh chóng. Những lợi thế đối với DN là nguồn nhân lực rẻ và nguồn tài nguyên thiên nhiên, quan hệ địa chính trị... không còn bền vững. Nhiều DN đặt ra câu hỏi tồn tại hay không tồn tại, ngành nghề và chuỗi giá trị kinh doanh hiện nay có còn phù hợp, làm thế nào để tăng giá trị gia tăng cho DN,… Và lời giải có lẽ nằm ở nguồn nhân lực chất lượng cao. Chỉ khi DN có nguồn nhân lực chất lượng cao, giúp DN tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, tạo dựng được nhiều lợi thế cạnh tranh khác biệt, khi đó DN mới có được giá trị gia tăng cao và bền vững.
Vậy, DN Việt đã nhận thức đúng và đầu tư đúng mức cho vấn đề này chưa?. Câu trả lời phần lớn là chưa. Giám đốc một công ty xây dựng khi được hỏi về vấn đề này đã chia sẻ quan điểm: “Tôi chỉ cần trả lương cao cho kế toán trưởng, còn những công việc khác kiếm lúc nào chẳng được thợ, thiếu người này thì lại tuyển người khác, lại không mất chi phí cho các chính sách đãi ngộ theo quy định”. Quan điểm của anh cũng chính là quan điểm của không ít các chủ DN. Với họ, lực lượng quan trọng nhất là kế toán trưởng, là đội ngũ marketing, chứ không phải là lực lượng lao động chính tạo ra giá trị sản phẩm của DN, họ cũng không coi lao động là hàng hóa. Chính vì vậy, việc đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ công nhân lành nghề thường ít được các DN quan tâm. Bên cạnh đó, mức lương, thưởng dành cho những bộ phận kỹ thuật thường thấp hơn so với bộ phận kinh doanh, nên khó tạo ra động lực để đội ngũ kỹ thuật tâm huyết với công việc của mình. Do thiếu coi trọng phát triển đội ngũ kỹ thuật dễ dẫn đến các hoạt động cho nghiên cứu, nâng cao chất lượng sản phẩm chỉ mang tính chất hình thức, hời hợt và thiếu hiệu quả. Không ít DN phát động rầm rộ phong trào nghiên cứu, cải tiến kỹ thuật, chất lượng sản phẩm nhưng chỉ thực hiện theo kiểu “đầu voi, đuôi chuột”, làm cho có phong trào mà không có kết quả thực sự. Có DN khoe với đối tác về việc lập hòm thư góp ý để nhằm thu thập những sáng kiến, cải tiến của CBCNV nhưng việc hòm thư đó hoạt động trong bao lâu và hiệu quả thực sự như thế nào, những cải tiến nào đã được triển khai thực hiện ra sao thì không thấy đề cập đến. Có những DN hợp tác với các viện nghiên cứu để tìm kiếm giải pháp công nghệ mà không tận dụng ngay đội ngũ kỹ thuật tại chính DN nên cũng không hiệu quả, chỉ dừng lại ở một vài thí nghiệm rồi “đắp chiếu’ để đó, gây lãng phí rất lớn.
Ai cũng biết rằng, trình độ chuyên môn kỹ thuật của lao động sẽ góp phần lớn vào việc tăng năng suất lao động. Nhưng trong thập niên vừa qua, đầu tư vốn đã đóng góp tới 55% tăng trưởng kinh tế của Việt Nam, cao gấp 3 lần so với mức đóng góp của lao động. Đây là điều chúng ta phải suy nghĩ. Bởi trong nền kinh tế tri thức, chỉ DN nào xây dựng được nguồn nhân lực tốt thì mới thành công.
Người sáng lập ra Microsoft, tỷ phú Bill Gates nói: “Khi bạn lấy đi của chúng tôi 20 người giỏi nhất, bạn sẽ thấy Microsoft trở nên tồi tệ như thế nào”. Điều này khẳng định, nguồn nhân lực luôn là một trong những yếu tố quyết định sự thành bại của DN.
