Bảo vệ môi trường ở Thép Miền Nam: Nhìn từ một chu trình kinh tế tuần hoàn

Tại Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam - VNSTEEL, câu chuyện tài nguyên được thu hồi, nguyên liệu được tái sử dụng… đang ngày càng được nhìn nhận rõ hơn trong cách tiếp cận với môi trường cũng như cách nhìn nhận về kinh tế tuần hoàn. Sau đây là những trao đổi của Phóng viên Tạp chí Công Thương với ông Lê Việt – Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam - VNSTEEL về vấn đề này. Xin trân trọng giới thiệu.

PV: Theo ông, chúng ta có cần định nghĩa lại cái gọi là “phế liệu” trong ngành Thép nói riêng và các ngành khác không?

Ông Lê Việt: Trong kinh tế tuần hoàn thì gần như không có gì gọi là “phế liệu”, là bỏ đi cả - quan điểm này có lẽ là điểm khởi đầu quan trọng nhất để nhìn lại câu chuyện môi trường của ngành thép.

Đối với ngành thép, thép vụn, thép phế không đơn thuần là thứ cần loại bỏ. Đó là nguồn nguyên liệu đầu vào cho quá trình luyện thép bằng lò điện hồ quang. Những sản phẩm thép đã hết vòng đời sử dụng có thể được thu gom, phân loại, xử lý và quay trở lại dây chuyền sản xuất để tạo ra sản phẩm mới.

Cách gọi có ý nghĩa rất lớn đối với cách thức quản lý. Nếu chỉ nhìn thép vụn là “phế liệu”, cách quản lý sẽ khác. Nhưng khi xác định đó là “nguyên liệu đầu vào’, nó trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị của nền kinh tế tuần hoàn.

Người thu gom phế liệu cũng vậy. Mình nhìn người ta như người thu gom đồng nát, nhưng thực tế người ta thu gom, phân loại, xử lý rồi đưa trở lại sản xuất. Người ta đang tham gia vào một chuỗi giá trị.

PV: Sự chuyển biến trong nhận thức này đã diễn ra như thế nào tại Thép Miền Nam, thưa ông?

Ông Lê Việt: Đây cũng chính là đặc điểm rất đáng chú ý trong mô hình sản xuất thép bằng EAF tại Thép Miền Nam. Thay vì dựa chủ yếu vào nguyên liệu quặng sắt nguyên sinh qua các công đoạn luyện gang, công nghệ lò điện hồ quang cho phép sử dụng thép phế làm nguyên liệu chính cho quá trình luyện thép. Từ góc độ tài nguyên, đây là một hình thức đưa vật liệu đã qua sử dụng trở lại chu trình sản xuất, qua đó giảm nhu cầu khai thác tài nguyên nguyên sinh.

Câu chuyện vì thế không chỉ nằm ở việc “xử lý một loại chất thải”. Đó là câu chuyện biến một dòng vật chất sau sử dụng thành nguồn nguyên liệu mới.

Với một nền kinh tế đang đẩy mạnh đầu tư hạ tầng, nhu cầu thép ngày càng lớn, việc phát triển một ngành sản xuất thép trong nước đồng thời sử dụng hiệu quả nguồn thép phế có ý nghĩa cả về kinh tế lẫn môi trường. Mỗi vòng đời sản phẩm được kéo dài thêm cũng đồng nghĩa với việc giảm áp lực lên nguồn tài nguyên nguyên sinh.

Từ góc nhìn này, bảo vệ môi trường không đứng bên ngoài hoạt động sản xuất, mà nằm ngay trong bản thân chuỗi sản xuất.

PV: Nhưng thưa ông, kinh tế tuần hoàn không chỉ bắt đầu ở đầu vào mà còn phải được nhìn ở đầu ra. Trong quá trình luyện thép, cùng với sản phẩm chính là thép, còn phát sinh nhiều dòng vật chất khác. Nếu tư duy quản lý chỉ dừng ở “chất thải cần xử lý”, doanh nghiệp sẽ chủ yếu tập trung vào khâu cuối cùng của quá trình sản xuất. Nhưng nếu nhìn theo kinh tế tuần hoàn, câu hỏi được đặt ra sẽ khác: Dòng vật chất này có thể được thu hồi, xử lý và sử dụng vào đâu?

Ông Lê Việt: Chỉ trong ngành thép, tôi khẳng định “gần như không có gì là bỏ đi”.

Tôi ví dụ như xỉ lò tại Thép Miền Nam. Trước đây, xỉ có thể bị nhìn nhận đơn thuần như một loại chất thải rắn cần xử lý. Nhưng trên thực tế, khi được thu hồi và đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật, xỉ có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho ngành xi măng, được sử dụng để phối trộn với clinker. Phần vật liệu sau các công đoạn sàng lọc, xử lý tiếp tục có thể được sử dụng cho những mục đích khác như san lấp mặt bằng…

Đó chính là một chuỗi liên kết mà ở đó chất thải của ngành này trở thành nguyên liệu của ngành khác.

Nhìn rộng hơn, đây chính là logic cốt lõi của kinh tế tuần hoàn: thay vì mô hình “khai thác - sản xuất - sử dụng - thải bỏ”, dòng vật chất được giữ lại lâu nhất có thể trong nền kinh tế thông qua tái sử dụng, tái chế, thu hồi và chuyển hóa thành nguyên liệu cho một chu trình khác.

Với Thép Miền Nam, tư duy này có thể nhìn thấy trên nhiều phương diện của hoạt động sản xuất. Công nghệ EAF là nền tảng cho việc sử dụng thép phế làm nguyên liệu; các hệ thống xử lý bụi, nước và kiểm soát môi trường giúp hạn chế phát tán các tác động từ quá trình sản xuất; các giải pháp tiết kiệm năng lượng hướng tới giảm lượng tài nguyên tiêu hao trên mỗi đơn vị sản phẩm.

Thép Miền Nam đã đầu tư hệ thống lọc bụi túi với kinh phí khoảng 42 tỷ đồng, cùng hệ thống xử lý nước công suất khoảng 950 m³/ngày. Những khoản đầu tư này cho thấy bảo vệ môi trường không phải là một công việc thực hiện ở cuối dây chuyền, mà được tích hợp vào hệ thống công nghệ và vận hành của nhà máy.

Đặc biệt, với dây chuyền sản xuất khép kín, hiện đại được thiết kế, chế tạo và lắp đặt bởi Danieli (Italy), yêu cầu về công nghệ, kiểm soát quá trình và hiệu quả sử dụng năng lượng được đặt trong cùng một bài toán với chất lượng sản phẩm và hiệu quả sản xuất.

Khi nói về kinh tế tuần hoàn trong ngành thép thì không có nghĩa chỉ là tái chế chất thải. Đó còn là sử dụng ít tài nguyên hơn, sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, kéo dài vòng đời vật liệu và giảm phát sinh chất thải ngay từ thiết kế công nghệ.

PV: Từ kinh tế tuần hoàn, câu chuyện môi trường của Thép Miền Nam tiếp tục kết nối với một vấn đề đang ngày càng có ý nghĩa đối với năng lực cạnh tranh của ngành thép, đó là giảm phát thải carbon. Vậy thì “thép xanh” gắn trực tiếp với Thép Miền Nam thế nào thưa ông?

Ông Lê Việt: Cần hiểu đúng khái niệm “thép xanh”. Thép xanh không phải là một màu sắc, mà trước hết được phản ánh qua công nghệ sản xuất, mức phát thải và khả năng đáp ứng các yêu cầu môi trường.

Sự khác biệt về công nghệ có thể tạo ra chênh lệch rất lớn về phát thải. Công nghệ lò điện có mức phát thải thấp hơn đáng kể so với công nghệ lò cao trong những điều kiện so sánh tương ứng. Đây cũng là một trong những lý do công nghệ EAF được quan tâm trong quá trình chuyển đổi xanh của ngành thép.

Tại Thép Miền Nam, lựa chọn công nghệ EAF vì vậy không chỉ là lựa chọn về kỹ thuật sản xuất. Nó còn tạo nền tảng cho việc sử dụng thép phế làm nguyên liệu, đồng thời mở ra hướng giảm cường độ phát thải carbon trong quá trình sản xuất.

Từ đây, môi trường bắt đầu gắn trực tiếp với kinh tế.

Khi phát thải carbon ngày càng được lượng hóa, doanh nghiệp không chỉ phải quan tâm đến việc có đáp ứng quy chuẩn môi trường hay không, mà còn phải tính toán chi phí carbon, hiệu quả năng lượng và dấu chân carbon của sản phẩm. Những yếu tố trước đây thường được xem là “chi phí môi trường” đang dần trở thành một phần của bài toán cạnh tranh.

Đó cũng là lý do Thép Miền Nam quan tâm đến các giải pháp sử dụng năng lượng hiệu quả và nguồn điện xanh. Doanh nghiệp đang tính toán, đăng ký để có thể sử dụng cơ chế mua điện xanh thông qua hệ thống điện quốc gia, thay vì phải tự đầu tư một hệ thống truyền tải riêng.

Khi năng lượng tái tạo có thể được kết nối với hoạt động sản xuất thông qua các cơ chế phù hợp, bài toán môi trường tiếp tục được đưa vào bài toán kinh tế: giảm tiêu hao năng lượng, giảm phát thải và từng bước nâng cao khả năng đáp ứng những yêu cầu mới của thị trường.

PV: Thưa ông, như vậy thì kinh tế tuần hoàn không thể chỉ được giải quyết trong phạm vi một doanh nghiệp, một ngành nghề. Cụ thể như trong ngành Thép, một nhà máy có thể thu hồi xỉ, nhưng để xỉ trở thành nguyên liệu cho ngành xi măng thì cần thị trường tiếp nhận, tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế quản lý và sự kết nối giữa các ngành…?

Ông Lê Việt: Câu chuyện kinh tế tuần hoàn trước hết cần một khung khái niệm rõ ràng, trong đó xác định đúng đâu là chất thải và đâu là nguyên liệu có thể tiếp tục đưa vào sản xuất.

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với thép phế. Khi Việt Nam hội nhập ngày càng sâu với thị trường quốc tế, việc xây dựng tiêu chuẩn phù hợp với thông lệ quốc tế sẽ giúp hoạt động thu mua, kiểm định và sử dụng thép phế thuận lợi hơn, đồng thời tạo điều kiện để hình thành một thị trường nguyên liệu tái chế minh bạch và hiệu quả.

Khi đó, kinh tế tuần hoàn không còn là câu chuyện riêng của bộ phận môi trường trong một doanh nghiệp. Nó trở thành câu chuyện của cả chuỗi giá trị: từ người thu gom, đơn vị phân loại, doanh nghiệp luyện thép, doanh nghiệp sử dụng sản phẩm phụ đến các ngành công nghiệp tiếp nhận vật liệu thứ cấp.

PV: Từ câu chuyện của Thép Miền Nam có thể nhìn công cuộc bảo vệ môi trường theo một cách chủ động khác là: Bảo vệ môi trường không phải là những gì doanh nghiệp phải “xử lý”, mà là những gì doanh nghiệp có thể tái tạo giá trị từ nguồn lực đã sử dụng, thưa ông?

Ông Lê Việt: Đúng vậy. Chỉ riêng trong ngành Thép, thép phế được đưa trở lại lò điện. Xỉ lò được thu hồi để trở thành nguyên liệu cho ngành khác. Nước được xử lý và kiểm soát trong chu trình sản xuất. Năng lượng được tiết kiệm. Công nghệ được lựa chọn theo hướng giảm phát thải. Nguồn điện xanh được tính toán để từng bước đưa vào sản xuất…

Tất cả những việc đó, nếu được kết nối thành một hệ thống, chính là những thành tố của kinh tế tuần hoàn.

Và khi ấy, câu chuyện môi trường không còn đứng ở phía đối diện với sản xuất kinh doanh. Ngược lại, môi trường trở thành một yếu tố tạo ra hiệu quả kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo đảm sự phát triển dài hạn của doanh nghiệp.

Đây cũng là cách nhìn cần được đặt trong bối cảnh phát triển của đất nước. Việt Nam vẫn đang cần một lượng lớn thép để xây dựng cầu, đường, hầm, metro và các công trình hạ tầng. Vì vậy, bài toán không phải là lựa chọn giữa phát triển ngành thép và bảo vệ môi trường, mà là phát triển ngành thép theo cách tiết kiệm tài nguyên hơn, công nghệ hơn, ít phát thải hơn và có trách nhiệm hơn với môi trường.

Đó có lẽ là cách nhìn gần với bản chất nhất của kinh tế tuần hoàn - và cũng là một hướng đi để Thép Miền Nam biến trách nhiệm bảo vệ môi trường thành một phần của năng lực cạnh tranh trong tương lai.

PV: Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện thú vị!