Giảm ô nhiễm nhựa:Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, hạn chế chất thải nhựa trong khu vực bán lẻ

Thông qua việc cập nhật chính sách về kinh tế tuần hoàn, giảm ô nhiễm nhựa; chia sẻ các mô hình kinh tế tuần hoàn và giảm nhựa dùng một lần tại các nhà bán lẻ, Hội thảo nhằm tạo ra một diễn đàn trao đổi cởi mở giữa cơ quan quản lý, chuyên gia, tổ chức quốc tế và cộng đồng doanh nghiệp từ đó thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, giảm nhựa và bao bì (trong lĩnh vực bao bì) góp phần kết nối các bên liên quan (cơ quan quản lý, doanh nghiệp bán lẻ, nhà sản xuất, tổ chức phát triển và người tiêu dùng…) đẩy mạnh hợp tác, tăng cường tuần hoàn, tái chế, tái sử dụng… giảm thiểu phát thải chất thải nhựa ra môi trường.

Việt Nam ban hành nhiều quy định nhằm giảm thiểu ô nhiễm nhựa

Thực tế hiện nay ô nhiễm nhựa đã trở thành một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng nhất...Ước tính mỗi năm trên thế giới phát sinh một lượng lớn đến hàng trăm triệu tấn nhựa. Ô nhiễm nhựa có thể làm thay đổi môi trường sống và các quá trình tự nhiên, giảm khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu của các hệ sinh thái, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế, khả năng sản xuất lương thực và sự thịnh vượng của hàng triệu người. Nhưng hiện chỉ khoảng một phần rất nhỏ chất thải này được tái chế, tái sử dụng và khoảng hàng chục triệu tấn chất thải nhựa tiếp tục phát thải ra môi trường vào các hệ sinh thái sông, hồ và đại dương.

Theo kịch bản cơ sở của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) thì rò rỉ nhựa ra môi trường ước sẽ là khoảng 44 triệu tấn/năm vào năm 2060. Hơn thế những hạt vi nhựa hiện đã phát hiện trong thực phẩm, không khí và cả trong cơ thể con người, đặt ra những nguy cơ nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái. Không chỉ là vấn đề môi trường, ô nhiễm nhựa còn tác động trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế, an ninh lương thực, đa dạng sinh học và gây tác động đến biến đổi khí hậu.

Theo (OECD), nếu không có các biện pháp can thiệp quyết liệt, lượng chất thải nhựa toàn cầu có thể tăng gấp 3 lần so với hiện nay vào năm 2060. Tính toán của Ngân hàng Thế giới cũng như là ước tính mới nhất của Bộ Tài nguyên và Môi trường thì hiện nay Việt Nam phát sinh mỗi năm khoảng tầm 3,1 - 3,2 triệu tấn. Trong khi tỷ lệ tái chế còn thấp, chủ yếu dựa vào khu vực phi chính thức. Chất thải nhựa đã và đang tạo áp lực lớn lên hệ thống thu gom, xử lý chất thải; đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường biển, hệ sinh thái và các ngành kinh tế như thủy sản, du lịch, dịch vụ.

Nhận thức được nguy cơ nghiêm trọng của chất thải nhựa đối với môi trường, Việt Nam đã ban hành nhiều văn bản pháp lý ở các cấp độ khác nhau, cụ thể như: Chiến lược quốc gia về Quản lý tổng hợp chất thải rắn đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2050; Chỉ thị số 33/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường quản lý, tái sử dụng, tái chế, xử lý và giảm thiểu chất thải nhựa; Kế hoạch hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021-2030; Quyết định số 1316/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Đề án Tăng cường công tác quản lý chất thải nhựa ở Việt Nam. Theo đó, đặt mục tiêu phấn đấu đến năm 2025 là: sử dụng 100% túi ni-lông, bao bì thân thiện với môi trường tại các trung tâm thương mại, siêu thị phục vụ cho mục đích sinh hoạt thay thế cho túi ni-lông khó phân hủy; giảm dần mức sản xuất và sử dụng túi ni-lông khó phân hủy và sản phẩm nhựa dùng một lần trong sinh hoạt.

Khu vực bán lẻ đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong giảm thiểu phát sinh chất thải nhựa ra môi trường

Phát biểu khai mạc Hội thảo TS. Nguyễn Trung Thắng, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường nhấn mạnh Cộng đồng quốc tế đang chuyển mạnh từ tư duy "quản lý chất thải" sang "quản lý toàn bộ vòng đời của nhựa", thúc đẩy thiết kế sinh thái, kinh tế tuần hoàn, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), tăng cường tái chế, giảm thiểu các vật liệu thay thế và giảm dần sản xuất cũng như tiêu dùng nhựa nguyên sinh. Mặc dù hiện nay quá trình đàm phán thỏa thuận nhựa toàn cầu để chống ô nhiễm nhựa vẫn còn gặp nhiều thách thức, khó khăn, nhiều khác biệt...song xu hướng chung của thế giới là chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn, và đây đã trở thành lựa chọn tất yếu của nhiều quốc gia.

Theo Phó Viện trưởng ISPONRE, khu vực bán lẻ đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, giảm thiểu phát sinh chất thải nhựa ra môi trường. Các hệ thống siêu thị, trung tâm thương mại và cửa hàng tiện ích là nơi tiếp xúc trực tiếp với hàng triệu người tiêu dùng mỗi ngày. Mỗi quyết định của nhà bán lẻ về bao bì, túi đựng, sản phẩm thân thiện môi trường hay chương trình khuyến mại khuyến khích tái sử dụng đều có khả năng tạo ra thay đổi rất lớn trong hành vi tiêu dùng của xã hội. Chính vì vậy, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong ngành bán lẻ là một trong những giải pháp có hiệu quả nhanh, chi phí hợp lý và sức lan tỏa lớn đối với việc giảm nhựa – sản phẩm nhựa dùng một lần.

Thực tế ISPONRE cho biết từ năm 2023 đến nay, đã phối hợp cùng với Tổ chức Hans Seidel Foundation, các doanh nghiệp bán lẻ và nhiều đối tác hưởng ứng triển khai các chương trình "Ngày không sử dụng túi nilon" vào ngày 3 tháng 7 hàng năm tại Việt Nam. Kết quả sau 3 năm triển khai, sáng kiến đã thu hút sự tham gia tích cực của các thành viên Liên minh các nhà bán lẻ giảm túi nilon như là Central Retail Việt Nam, AEON Việt Nam, Lotte Mart Việt Nam, MM Mega Market, TH True Mart cùng nhiều doanh nghiệp và tổ chức đồng hành.

Theo TS. Nguyễn Trung Thắng sau 3 năm triển khai điều đáng ghi nhận không chỉ là việc giảm sử dụng túi nilon, mà còn là sự hình thành từng bước văn hóa tiêu dùng xanh, khuyến khích người dân mang túi tái sử dụng khi đi mua sắm, tăng cường phân loại rác tại nguồn, sử dụng sản phẩm thân thiện môi trường và thúc đẩy các mô hình kinh tế tuần hoàn trong hoạt động bán lẻ. Nhiều doanh nghiệp, nhà bán lẻ đã dừng không cung cấp miễn phí túi ni- long cho khách hàng, túi đựng cho khách hàng, mà thay vào đó là bắt đầu tính phí, thu phí…cho thấy những thay đổi trong rõ rệt trong hành vi của cả doanh nghiệp bán lẻ và người tiêu dùng.

Tại Hội thảo các đại biểu đã chia sẻ các kinh nghiệm quốc tế trong thúc đẩy kinh tế tuần hoàn tại khu vực bán lẻ đề xuất những bài học có thể vận dụng cho Việt Nam; đồng thời đánh giá kết quả triển khai "Ngày không sử dụng túi nilon" năm 2026 và những tác động tích cực đối với thay đổi hành vi người tiêu dùng; chia sẻ về những khó khăn vướng mắc của các doanh nghiệp bán lẻ trong việc giảm thiểu sản phẩm nhựa dùng một lần, triển khai phân loại rác và nhân rộng mô hình kinh tế tuần hoàn…

Phát biểu kết luận Hội thảo, TS. Nguyễn Trung Thắng nhấn mạnh, kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực bán lẻ là xu thế tất yếu hướng tới tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Thực tế nhiều quốc gia trên thế giới đã thúc đẩy mạnh mẽ phương thức này, như là Indonesia, Pháp... Tại Việt Nam nhiều doanh nghiệp, nhà bán lẻ cũng đã chủ động triển khai các mô hình, sáng kiến thiết thực nhằm hạn chế chất thải nhựa ra môi trường...

Các đại biểu cũng đã chỉ ra những thách thức lớn trong việc giảm thiểu chất thải nhựa từ khu vực bán lẻ. Cụ thể, trong 4-5 năm qua, các nhà bán lẻ đã có nhiều nỗ lực, tuy nhiên kết quả cũng chưa được như mong đợi. Và nguyên nhân có thể đến từ thể chế chính sách, các vấn đề về quy chuẩn, tiêu chuẩn, vấn đề chứng nhận sản phẩm xanh, thân thiện để thể thay thế được các sản phẩm nhựa sử dụng một lần... rồi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan; các phương thức, các giải pháp 4P...Theo đó Hội thảo đã thảo luận các giải pháp hoàn thiện chính sách, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, ứng dụng công nghệ và tăng cường hợp tác đề mở rộng các sáng kiến giảm nhựa và đề xuất các cơ chế khuyến khích phù hợp để khu vực tư nhân tham gia sâu hơn vào quá trình chuyển đổi xanh và phát triển kinh tế tuần hoàn trong thời gian tới.