[E-Magazine] Ba kích Ba Chẽ: Nâng giá trị “vàng tím” dưới tán rừng

Tuy nhiên, để ba kích tím thực sự trở thành sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng sản xuất cần tiếp tục được củng cố từ khâu giống, kỹ thuật canh tác, phòng trừ sâu bệnh đến chế biến và mở rộng thị trường.

Ba Chẽ là vùng miền núi có diện tích rừng và đất lâm nghiệp lớn, với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp để phát triển nhiều loại cây dược liệu dưới tán rừng như ba kích tím, trà hoa vàng, cát sâm, quế và hồi. Riêng cây ba kích đã gắn bó với đời sống, kinh nghiệm sản xuất và tri thức sử dụng cây thuốc của người dân địa phương qua nhiều thế hệ.

Ba kích có tên khoa học là Morinda officinalis How, thuộc họ Cà phê. Bộ phận được sử dụng chủ yếu là phần rễ phát triển thành những đoạn củ dài, trong đời sống và thương mại thường được gọi là củ ba kích. Đây là loài cây dạng dây leo, ưa đất ẩm mát nhưng phải thoát nước, tầng đất dày, nhiều mùn và tơi xốp. Cây không phù hợp với đất úng bí; tại những khu vực trống cần có cây che phủ, với độ tàn che thích hợp khoảng 0,4-0,5.

Trong tự nhiên và sản xuất thường phân biệt ba kích tím và ba kích trắng. Ba kích tím có lá nhỏ, nhọn, lá non thường mang màu tím sẫm; phần thịt hoặc lõi củ có màu tím. Ba kích trắng có lá bầu hơn, phần thịt củ thường có màu vàng đến hồng vàng. Trên thị trường, ba kích tím thường được người tiêu dùng ưa chuộng hơn bởi màu sắc đặc trưng và tập quán sử dụng lâu đời

Sự khác biệt của ba kích Ba Chẽ trước hết được hình thành từ điều kiện sinh thái của vùng núi. Đất đồi rừng giàu mùn, độ ẩm tương đối cao, khả năng che phủ tốt tạo môi trường thuận lợi để cây phát triển. Việc trồng xen dưới tán rừng hoặc dưới các loại cây bản địa cũng giúp tận dụng không gian sản xuất, giữ ẩm cho đất và nâng cao giá trị trên cùng một diện tích đất lâm nghiệp.

Không giống những cây trồng ngắn ngày, ba kích cần một chu kỳ sản xuất tương đối dài. Cây thường phải được chăm sóc từ 4 đến 5 năm, thậm chí 5 đến 6 năm, mới có thể cho thu hoạch củ với chất lượng và khối lượng phù hợp. Điều này đồng nghĩa người trồng phải bỏ vốn, công lao động và duy trì chăm sóc trong nhiều năm trước khi có nguồn thu.

 

Cây giống là yếu tố đầu tiên quyết định tỷ lệ sống và sự phát triển của vùng trồng. Theo hướng dẫn kỹ thuật của cơ quan chuyên môn tỉnh Quảng Ninh, cây giống từ hom cần có khoảng 5-6 cặp lá trở lên, bộ rễ phát triển đầy đủ và không bị sâu bệnh. Cây giống nuôi cấy mô cần có trên 3 cặp lá, chiều cao khoảng 20-25cm trở lên trước khi đưa ra trồng.

Sau khi trồng, người dân phải thường xuyên làm cỏ, giữ ẩm, tạo giàn hoặc điểm tựa để thân cây leo, đồng thời duy trì độ che phủ phù hợp. Đất phải đủ ẩm nhưng không đọng nước bởi úng kéo dài dễ gây tổn thương bộ rễ, làm tăng nguy cơ vàng lá và thối củ.

Trước đây, nguồn ba kích chủ yếu được người dân khai thác từ tự nhiên để sử dụng trong gia đình hoặc bán cho thương lái dưới dạng nguyên liệu thô. Việc khai thác kéo dài, thiếu tái tạo từng gây áp lực lên nguồn cây bản địa. Vì vậy, chuyển từ khai thác tự nhiên sang chủ động nhân giống, trồng và chăm sóc ba kích là bước đi quan trọng, vừa bảo tồn nguồn dược liệu, vừa hình thành sinh kế ổn định hơn cho người dân miền núi.

Sản phẩm đầu tiên của vùng trồng là ba kích tươi. Sau khi thu hoạch, củ được làm sạch đất, phân loại theo kích thước, hình thức và mức độ nguyên vẹn. Củ tươi giữ được màu sắc và đặc điểm tự nhiên nhưng thời gian bảo quản không dài, chi phí vận chuyển cao và dễ suy giảm chất lượng nếu bảo quản không đúng cách.

Đối với người trồng, bán củ tươi giúp thu hồi vốn nhanh sau thu hoạch nhưng giá trị gia tăng chưa cao. Giá bán cũng có thể biến động mạnh theo thời điểm, chất lượng và nhu cầu thị trường. Vì vậy, việc tổ chức thu mua, sơ chế ngay tại vùng nguyên liệu có ý nghĩa quan trọng nhằm hạn chế hao hụt và giảm áp lực tiêu thụ trong thời gian ngắn.

Ba kích khô là dạng sản phẩm đã qua làm sạch, sơ chế và sấy hoặc phơi đến độ ẩm phù hợp. So với củ tươi, sản phẩm khô thuận lợi hơn cho vận chuyển, bảo quản và làm nguyên liệu cho các cơ sở chế biến dược liệu. Tuy nhiên, chất lượng sản phẩm phụ thuộc lớn vào nhiệt độ sấy, điều kiện vệ sinh, độ ẩm sau sấy và phương pháp bảo quản.

Nếu sấy ở nhiệt độ không phù hợp hoặc bảo quản trong môi trường có độ ẩm cao, củ có thể biến màu, giảm mùi vị đặc trưng hoặc xuất hiện nấm mốc. Bởi vậy, năng lực chế biến ba kích khô không chỉ nằm ở việc có máy sấy, mà còn phải thể hiện qua quy trình kiểm soát nguyên liệu đầu vào, vệ sinh thiết bị, độ ẩm thành phẩm, bao bì và thời hạn sử dụng.

Từ nguồn nguyên liệu địa phương, một số chủ thể đã phát triển sản phẩm trà ba kích túi lọc. Dạng sản phẩm này giúp ba kích tiếp cận người tiêu dùng theo cách thuận tiện hơn so với sử dụng củ tươi hoặc nguyên liệu khô. Ba kích sau sơ chế được cắt, nghiền hoặc xử lý theo quy trình phù hợp, đóng thành túi lọc với định lượng nhỏ, thuận lợi cho việc pha chế và bảo quản.

Sản phẩm trà ba kích Ba Chẽ đã được phát triển theo hướng sử dụng nguyên liệu ba kích tím tại địa phương, đóng gói thành từng túi lọc và tham gia đánh giá, phân hạng OCOP. Đây là bước chuyển đáng chú ý từ bán nguyên liệu sang sản phẩm tiêu dùng hoàn chỉnh, có nhãn hàng hóa, quy cách đóng gói và khả năng tiếp cận hệ thống phân phối rộng hơn.

Rượu ba kích là sản phẩm quen thuộc và có lịch sử sản xuất lâu năm tại Ba Chẽ. Nguyên liệu thường gồm củ ba kích tím đã được lựa chọn, sơ chế và ngâm với rượu gạo theo thời gian nhất định. Màu tím của nguyên liệu tạo nên sắc màu đặc trưng cho sản phẩm.

Ngoài trà, củ khô và rượu, ba kích còn có tiềm năng được phát triển thành bột, cao chiết hoặc nguyên liệu cho các sản phẩm dược liệu. Một số nghiên cứu trong nước đã xây dựng quy trình chế biến sản phẩm dạng bột và dạng cao từ rễ ba kích, cho thấy dư địa phát triển chế biến sâu còn khá lớn. Tuy nhiên, để hình thành sản phẩm thương mại, các chủ thể phải đáp ứng yêu cầu về công nghệ, chất lượng, an toàn thực phẩm hoặc quy định chuyên ngành tương ứng.

Theo UBND xã Ba Chẽ, trên địa bàn có gần 800 hộ dân cùng 4 doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ dược liệu. Trong đó, HTX Kinh doanh Dịch vụ Lâm sản ngoài gỗ Ba Chẽ và HTX Nông lâm nghiệp và Dịch vụ Ba Chẽ là những đơn vị tiêu biểu tham gia phát triển vùng nguyên liệu, sơ chế, chế biến và tiêu thụ các sản phẩm từ ba kích như ba kích khô, rượu ba kích và các sản phẩm chế biến từ dược liệu địa phương.

Liên kết giữa các khâu đặc biệt quan trọng đối với cây ba kích bởi chu kỳ đầu tư dài. Nếu không có hợp đồng hoặc phương án tiêu thụ tương đối ổn định, người dân dễ gặp rủi ro khi đến kỳ thu hoạch nhưng giá giảm hoặc cơ sở chế biến không đủ khả năng thu mua. Ngược lại, vùng trồng cũng khó phát triển bền vững nếu cơ sở chế biến mở rộng công suất nhưng không kiểm soát được số lượng và chất lượng nguyên liệu đầu vào.

Thông qua hợp tác xã và doanh nghiệp, người dân được hướng dẫn quy trình trồng, thu hoạch, sơ chế và bảo quản theo tiêu chuẩn thống nhất. Nhờ đó, ba kích có chất lượng đồng đều, đáp ứng yêu cầu của thị trường, đặc biệt là các sản phẩm OCOP và sản phẩm chế biến sâu.

Song song với phát triển vùng nguyên liệu và nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường tiêu thụ là khâu quan trọng để nâng cao giá trị ba kích Ba Chẽ. Những năm qua, tỉnh Quảng Ninh đã triển khai nhiều hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu và quảng bá sản phẩm OCOP. Trong đó, Sở Công Thương Quảng Ninh giữ vai trò cầu nối giữa người sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp với các nhà phân phối thông qua hội chợ, hội nghị kết nối giao thương và các chương trình xúc tiến thương mại trong và ngoài tỉnh.

Các hoạt động này không nhằm thu mua hay bao tiêu sản phẩm mà tạo điều kiện để các chủ thể sản xuất quảng bá sản phẩm, tìm kiếm đối tác, mở rộng thị trường và từng bước tham gia các hệ thống phân phối hiện đại. Là sản phẩm OCOP đặc trưng của vùng miền núi Ba Chẽ, ba kích đã được quảng bá tại nhiều hội chợ, trung tâm giới thiệu sản phẩm OCOP và từng bước tiếp cận thị trường Hà Nội cùng các tỉnh phía Bắc. Việc được bảo hộ nhãn hiệu tập thể từ năm 2016 cũng góp phần khẳng định thương hiệu và nâng cao khả năng cạnh tranh của sản phẩm.

Bên cạnh xúc tiến thương mại trực tiếp, Quảng Ninh đẩy mạnh chuyển đổi số trong tiêu thụ nông sản thông qua sàn thương mại điện tử OCOP và các nền tảng như Shopee, Lazada, Postmart, Voso. Các sở, ngành còn hỗ trợ hợp tác xã và hộ sản xuất ứng dụng thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, hoàn thiện bao bì, nhãn mác và kỹ năng quảng bá sản phẩm, góp phần mở rộng thị trường cho các đặc sản địa phương, trong đó có ba kích.

Tại Ba Chẽ, các dự án liên kết giữa hộ dân, hợp tác xã và cơ sở chế biến đã từng bước hình thành chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ. Cùng với việc triển khai Nghị quyết số 194/2019/NQ-HĐND về khuyến khích liên kết trong sản xuất, chế biến và tiêu thụ nông sản, địa phương đã tạo điều kiện xây dựng vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và nâng cao năng lực tiêu thụ cho các chủ thể.

Tuy nhiên, xúc tiến thương mại chỉ phát huy hiệu quả khi đi đôi với năng lực cung ứng ổn định. Để ba kích Ba Chẽ phát triển bền vững, cần tiếp tục tăng cường liên kết giữa người trồng, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến và hệ thống phân phối; đồng thời xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn, nâng cao chất lượng sản phẩm và minh bạch nguồn gốc. Qua đó, ngành Công Thương không chỉ hỗ trợ mở rộng thị trường mà còn góp phần xây dựng chuỗi giá trị bền vững, giúp người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số yên tâm gắn bó với cây ba kích, nâng cao thu nhập và phát triển kinh tế dưới tán rừng.

Từ những dây ba kích từng mọc lẫn dưới tán rừng, Ba Chẽ đã hình thành một sản phẩm mang dấu ấn rõ nét của vùng đất miền núi Quảng Ninh. Hành trình nâng tầm “vàng tím” không chỉ là câu chuyện mở rộng diện tích hay tăng số lượng sản phẩm OCOP, mà là quá trình xây dựng một chuỗi giá trị có trách nhiệm: lấy chất lượng vùng nguyên liệu làm nền tảng, lấy người dân làm chủ thể và lấy bảo vệ hệ sinh thái rừng làm điều kiện phát triển lâu dài.

Khi vùng trồng được phục hồi, sâu bệnh được kiểm soát, sản phẩm được chuẩn hóa và thị trường được tổ chức ổn định, ba kích Ba Chẽ có thể trở thành sinh kế bền vững, góp phần nâng cao thu nhập cho đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, đồng thời gìn giữ nguồn dược liệu bản địa quý của Quảng Ninh.